Zaterdag 27/02/2021

GeschiedenisEpidemieën

Van cholerarellen tot de vaccinrevolte: protest bij een pandemie is zou oud als de straat

In het Nederlandse Osdorp rukt de politie uit vanwege rellen tegen de avondklok. Beeld Joris van Gennip
In het Nederlandse Osdorp rukt de politie uit vanwege rellen tegen de avondklok.Beeld Joris van Gennip

Ziekenhuizen die in brand worden gestoken. Plunderen uit woede tegen een dwingende overheid. Protesten tegen het dragen van een mondmasker. Rellen komen vaak voor bij een pandemie. Ook in 1831 liep het uit de hand in Europa, en in 1919 tijdens Spaanse griep.

Een epidemie gaat bijna altijd gepaard met rellen, zegt Rina Knoeff, universitair hoofddocent geschiedenis van de geneeskunde aan de Rijksuniversiteit Groningen. “Het is haast eng, de voorspellende waarde van de geschiedenis”, vindt ze.

Natuurlijk, iedere maatschappelijke woede-uitbarsting verschilt van de vorige. Toch zijn er drie fenomenen die Knoeff vaak ziet terugkomen. Eén: complotdenken. Twee: een autoritaire overheid. En drie: groeiende sociale ongelijkheid.

1831-1832: cholerarellen

Van complotdenken is ook sprake tijdens de cholerapandemie van de jaren 1830. “Er werd gezegd dat cholera was bedacht door de elite, om armoede te bestrijden”, vertelt Knoeff aan de telefoon. “De armen dachten dat ze naar het ziekenhuis moesten zodat ze onzichtbaar werden. Ze waren ook bang dat hun huizen werden onteigend.”

In Groot-Brittannië heerst bovendien de angst dat dokters achter de verspreiding van cholera zitten, zodat ze ruim de beschikking krijgen over dode lichamen voor hun onderzoek. Het leidt er tot rellen. Niet alleen bestuurders, ook dokters en ziekenhuizen moeten het ontgelden.

De woede is niet altijd ingegeven door waandenkbeelden. In Rusland worden de cholerarellen ook veroorzaakt door de strikte choleramaatregelen die de tsaristische bestuurders nemen – denk aan quarantaines en beperking van de bewegingsvrijheid.

Knoeff: “Epidemieën zijn in de geschiedenis heel ingrijpend geweest. Maar we hebben de neiging ze te vergeten zodra ze voorbij zijn. Er is immers niets heroïsch aan, zoals bij een oorlog.”

1904: vaccinrevolte

In de strijd tegen het pokkenvirus neemt het Braziliaanse parlement in 1904 een wet voor verplichte vaccinatie aan. Die bepaalt dat inentingsteams, vergezeld door de politie, de huizen van de burgers mogen binnendringen om hen verplicht in te enten.

In Rio de Janeiro is de nieuwe wet het startschot voor de ‘vaccinrevolte’. Relschoppers plunderen winkels, slopen trams en werpen barricades op. Met stokken en stenen gaan ze de politie te lijf. Na een week wordt de opstand onderdrukt. Er vallen dertig doden. Maar de verplichte vaccinatie wordt hervat, alsof er niets gebeurd is.

“Het laat zien dat antivaxers een lange geschiedenis hebben”, constateert Knoeff. In de Verenigde Staten veroorzaakt de inoculatie tegen de pokken zelfs in de achttiende eeuw al maatschappelijke onrust. En wat daar opvallend is: eerst wordt er geprotesteerd tégen inoculatie, maar enkele decennia later juist vóór.

Een cartoon van Leonidas in de krant 'O Malho' op 29 oktober 1904. Beeld rv
Een cartoon van Leonidas in de krant 'O Malho' op 29 oktober 1904.Beeld rv

1918: maskerlosknopers

Als in 1918 de Spaanse griep over de wereld raast, wordt in Amerika het mondkapje verplicht gesteld. Tijdens de eerste golf heeft de bevolking van San Francisco daar geen moeite mee, maar bij de tweede golf ontstaat een antimaskerbeweging.

De protesten van de ‘maskerlosknopers’ verlopen niet altijd vreedzaam. Zo wordt in de San Francisco Chronicle een incident beschreven met een smid die weigert een masker te dragen. Als een inspecteur hem daarop aanspreekt, “bewerkt de smid hem met een zak waarin een groot aantal zilveren dollars zit, en werkt hem daarna naar de grond”.

“De ergernis over die mondkapjes ontstond doordat er geen sluitend bewijs was dat ze werkten”, zegt Knoeff. “Daarnaast zijn de protesten altijd politiek gemotiveerd. Er deden veel vrouwen mee die streden voor kiesrecht en zich keerden tegen het mannelijke stadsbestuur.”

“Een gezondheidscrisis heeft het altijd in zich om ook een politieke crisis te worden”, zegt Amrish Baidjoe, een Nederlandse veldepidemioloog die met het Internationale Rode Kruis overal op de wereld infectieziekten bestrijdt. “In Nederland geldt dat op dit moment ook. Met de verkiezingen op komst hebben sommige politici er baat bij de woede onder de bevolking op te stoken.”

Een groepje uit Californië roept op tot het dragen van mondmaskers, in 1918, de periode van de Spaanse griep. Beeld The Annual Dipsea Race
Een groepje uit Californië roept op tot het dragen van mondmaskers, in 1918, de periode van de Spaanse griep.Beeld The Annual Dipsea Race

2014: ebola

Dat een epidemie tot geweld kan leiden blijkt ook uit de recente geschiedenis. De ebola-uitbraak van 2014 veroorzaakt rellen in bijna alle West-Afrikaanse landen die erdoor worden getroffen.

In Monrovia, de hoofdstad van Liberia, komt een sloppenwijk in opstand als de politie die afgrendelt van de buitenwereld. In Guinee vallen acht doden als gezondheidswerkers het land intrekken om de bevolking te informeren over de ziekte.

Veldepidemioloog Baidjoe is in 2019 actief in Congo en ziet hoe ook daar de bevolking in woede ontsteekt bij een uitbraak. “Het was nodig om ebolapatiënten te isoleren in een kliniek, ze konden niet thuisblijven”, vertelt hij. “Maar je moet bedenken: de mensen daar leven in een conflictgebied. Ze zijn regelmatig het slachtoffer van ontvoeringen of lynchpartijen. En dan komen er mensen in witte pakken die hun familieleden meenemen. Dat accepteerden ze niet.”

Het leidt ertoe dat ebolaklinieken in de dorpen Butembo en Katwa worden bekogeld met stenen en in brand gestoken. Op dat moment lijkt het iets wat bij ons nooit zal kunnen gebeuren.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234