Woensdag 13/11/2019

Van brave huisvrouw tot femme fatale

Chantal Akerman. Too Far, Too Close, tot 10 juni in M HKA.

www.muhka.be

Het M HKA toont de eerste grote Europese overzichtstentoonstelling van het werk van Chantal Akerman, wereldwijd beschouwd als een van de meest invloedrijke filmmakers van haar generatie. De expo Too Far, Too Close toont een panoramisch overzicht van Chantal Akermans werk, waarin ze biografie, gender en identiteit bevraagt. Claustrofobische interieurs en het gevoel gevangen te zitten, zeker als vrouw, zijn motieven in haar werk.

Akermans aandacht gaat niet uit naar het uitzonderlijke, maar naar het dagelijks leven. Zelf zegt ze daarover: "Als ik de reputatie heb moeilijk te zijn, dan is dat omdat ik van het alledaagse hou en het wil presenteren. In het algemeen gaan mensen juist een film zien om aan het alledaagse te ontsnappen." Net de focus op het gewone, het triviale maakt haar werk zo oprecht, intiem en bijzonder.

In de jaren negentig trad er een grensvervaging op tussen film en beeldende kunst. De white cube van het museum transformeerde tot een black box voor film. Chantal Akerman (Brussel, 1950) is een van de eerste filmmakers die meeging in die beweging. Haar allereerste video-installatie, D'Est, maakte ze in 1995 op vraag van Kathy Halbreich, op dat ogenblik directrice van het Walker Art Center in Minneapolis. Op 25 schermen in V-formatie zijn vooral wachtende mensen te zien. De camera pant langzaam langs rijen mannen en vrouwen in bontmuts. Buiten in de koude blauwe schijn van de regen of de sneeuw. Of binnen, onder de roodbruine tinten van kunstlicht. De beelden ging Akerman schieten in Centraal- en Oost-Europa, net na de val van de Berlijnse muur. Eerst werd het een documentaire, later een video-installatie. Het werk kreeg bij wijze van impliciet manifest de ondertitel 'Au bord de la fiction' mee. Want de regisseur maakt geen onderscheid tussen fictie en documentaire. Ze doet steeds de grenzen vervagen.

Holocaust

Het M HKA toont ook de allereerste film die de toen achttienjarige Akerman in 1968 maakte, net voordat ze vertrok naar Parijs. In Saute ma ville zien we de jonge vrouw een gigantische puinhoop maken van de keuken van haar moeder. In zekere zin is de korte film het spiegelbeeld van Akermans iconische en zeer invloedrijke langspeelfilm Jeanne Dielman, 23 Quai du Commerce, 1080 Bruxelles uit 1975. Daarin is een vrouw te zien die in de keuken wel alles doet zoals het hoort. Akerman noemde Jeanne Dielman een "liefdesfilm voor mijn moeder", als erkenning voor het type vrouw dat gevangen zit in het soort kleinburgerlijk leventje waaraan zijzelf als kunstenares wist te ontnappen.

In het meest ontroerende werk uit Too Far, Too Close is Akerman samen met haar moeder te zien. De installatie Marcher à côté de ses lacets dans un frigidaire vide is gebaseerd op het dagboek van haar grootmoeder, een zeldzaam document dat werd teruggevonden nadat zij in Auschwitz om het leven kwam. Op een spiraalvormige structuur wordt de tekst van het dagboek geprojecteerd. Je kunt als bezoeker in de installatie stappen, als in een doolhof. In de ruimte naast de spiraal is een film te zien waarin Akerman praat met haar moeder, zelf een overlevende van de Holocaust. Akerman vraagt aan haar moeder om een pagina uit het dagboek, dat in het Pools geschreven is, te vertalen. Ze praten over de oorlog en over de mensen die ze verloren hebben. Het is een prachtig intiem en oprecht moment tussen moeder en dochter. Ze praten eerlijk over spijt en over de kansen die Akerman wel en haar moeder niet gekregen heeft.

Dat vrouwen vaak centraal staan in Akermans werk blijkt ook uit de installatie Femmes d'Anvers en novembre. Die sfeervolle video-installatie maakte ze oorspronkelijk als deel van een theatervoorstelling van Jan Fabre. Links is een grote zwart-witprojectie te zien van een rokende vrouw, met veel close-ups van haar gezicht, de sigaret en de asbak. Rechts een split-screen met vijf kleinere projecties, sommige in kleur, sommige in zwart-wit. We zien rokende vrouwen op straat en in een hotel. De beelden refereren aan film noir met de rokende vrouw als prototype van de sensuele, maar gevaarlijke femme fatale.

Tegenover Femmes d'Anvers en novembre wordt de oude film In the Mirror geprojecteerd. Ook daarin is een vrouw te zien. Deze keer geen sterke femme fatale, maar een onzekere vrouw die zichzelf, enkel gekleed in een wit slipje, inspecteert in de spiegel van haar kleerkast. Ze bekijkt zichzelf met de kritische blik die mensen enkel op zichzelf richten en lijkt haar imperfecties op te sommen.

Curator Dieter Roelstraete maakte met

Too Far, Too Close een prachtige expo. Sommige films wil Akerman niet in het M HKA tonen omdat ze thuishoren in een bioscoopzaal. Daarom houdt CinemaZuid in april een retrospectieve van haar films. Grijp deze kans om het volledige oeuvre van deze uitzonderlijke filmmaker en kunstenares te ontdekken.

Akermans eerste wapenfeit, Saute ma ville, dateert van 1968, toen ze achttien was. Daarin is te zien hoe ze een puinhoop maakt van de keuken van haar moeder.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234