Dinsdag 29/09/2020

Interview

"Van bange mensen krijg je veel gedaan"

Beeld Karoly Effenberger

Deze week zien zijn boek én theaterstuk Malcolm X het levenslicht. Daarnaast schreef Fikry El Azzouzi (38) met Alleen Zij een flitsend maar tragisch vervolg op Drarrie in de nacht. "Het is een liefdesverhaal. Maar ook een alarmkreet."

Sint-Niklaas, een zaterdag. De markt is te groot, de lucht te grijs, de ochtend te leeg. Het gelag waar we onze afspraak hebben, blijkt potdicht. Het wordt een andere zaak, waar Radio 2 hard boven de hoofden schalt. Maar de koffie doet deugd, de ontmoeting niet minder.

Fikry El Azzouzi is tien minuten te laat en verontschuldigt zich. Hoeft niet, hij is de avond voordien pas in Brussel geland. In het kader van de reeks 'Neue Literatur aus Flandern & den Niederlanden' stond El Azzouzi donderdag nog in het Literaturhaus Graz, in Oostenrijk, het orgelpunt van een tournee die hem ook naar Zwitserland en Duitsland heeft gebracht.

In dat laatste land, op de boekenbeurs van Frankfurt, zijn Vlaanderen en Nederland dit jaar Ehrengast; van El Azzouzi's roman Drarrie in de nacht (Wir da draußen) zijn in het Duitse taalgebied intussen meer stuks over de toonbank gegaan dan in de Lage Landen. De in Temse geboren auteur, theaterschrijver en columnist heeft er niet van terug.

"Je kunt natuurlijk zeggen: alles went, maar soms wordt het best wel groot", lacht hij. "In Berlijn stond ik voor een zaal van 400 mensen en heeft ook de cultuurminister het woord genomen. Ook in Oostenrijk was er veel volk."

Reken maar, het zijn drukke tijden voor El Azzouzi. Begin deze week kwam zijn nieuwe roman Alleen Zij op de markt, een flitsend maar tragisch relaas over de liefde tussen Eva, een journaliste, en Ayoub, een afwasser. Vrijdag gaat in de Brusselse KVS El Azzouzi's muziektheatervoorstelling Malcolm X in première, en voor diezelfde gelegenheid pakt hij met nóg een boek uit, een bewerking van de laatste toespraak van de radicale zwarte burgerrechtenactivist, die in 1965 omgebracht werd.

"Ik zal er helaas niet bij zijn in de KVS", zucht Fikry El Azzouzi. "Mijn vierde première op een rij al die ik mis. Ik moet naar Keulen, ook een lezing. Ja, het komt allemaal samen, plots. Ik ben al een jaar lang bezig, zeven dagen op zeven. Ik weet niet of het goed is of slecht, al die aandacht, ik wil geen overkill. Maar trots op wat ik doe? Ja, dat ben ik wel."

Niet stilgezeten, dus. Sinds El Azzouzi in 2010 debuteerde met Het schapenfeest, een roman over een 11-jarig kereltje dat allerlei plannen bedenkt om toch maar niet, samen met paps, dat dier te moeten slachten voor het offerfeest, schreef hij ook De handen van Fatma (2013), een novelle, en het eerder vermelde, met de Arkprijs van het Vrije Woord bekroonde Drarrie in de nacht (2014). Daarin is de kleine jongen, diezelfde Ayoub ("een naam die ik mooi klinken vind"), een hangjongere geworden die samen met zijn vrienden streken uithaalt, de macho uithangt, in drugs doet en richting radicale islam lonkt. Touchante zelfspot en frisse frivoliteit tekenen El Azzouzi's verteltrant - ook nu weer, in Alleen Zij, het sluitstuk van wat eigenlijk een trilogie blijkt te zijn.

Af en toe is het lachen geblazen in uw roman, maar toch: er schuilt een donker toekomstbeeld in, met een schrikwekkend gepolariseerde, door extreemrechts overheerste politiek. Vreest u echt dat het die kant opgaat, straks?

Fikry El Azzouzi: "Alleen Zij is natuurlijk in de eerste plaats een liefdesverhaal met grappige momenten. Maar het speelt zich af tegen de achtergrond van een Europa dat compleet de foute kant opgaat. In die zin is het ook een alarmkreet. Kijk bijvoorbeeld naar Michel Houellebecq en dat laatste werk van hem, Soumission. Daarin schetst hij een Frankrijk waar socialisten en islamisten een pact gesloten hebben en de Europeanen uiteindelijk het islamisme omarmen.

"Als je de Franse intellectuelen daarover hoort praten, dan doen ze alsof Houellebecq een visionair is, de man die het allemaal heeft voorspeld. Ikzelf vrees veel meer voor het andere scenario, niet een Europa waar de islam dominant wordt, maar net andersom. Ik denk dat extreemrechts de islam zal verbieden, de moslims zal verdrijven en mensen zal dwingen zich te bekeren. Vroeg of laat zitten we met een inquisitie light opgezadeld, bedoeld tegen moslims en migranten."

Denkt u dan echt dat het zo'n vaart loopt?

"Dat is het doemscenario in mijn roman. Ik was er al een hele tijd mee bezig, vóór de aanslagen in Brussel. Bij het schrijven van mijn theaterstuk Pax Europa was het net zo. Ik voelde dat die feiten er zaten aan te komen en dacht: ho maar! Stel nu dat we inderdaad aanhoudend aanslagen krijgen, en er komt een extreemrechtse tegenreactie, en er komen rellen van tussen jongeren, dan kan het snel gaan.

"Als je ziet hoe sommige politici op de kar springen zodra het ook maar eventjes over de islam gaat, als je ziet hoe populisten als een Trump, een Sarkozy of dichter bij huis net zo goed een Bart De Wever olie op het vuur gooien en dat hele proces voeden, als je ziet hoe mensen actief bang gemaakt worden voor moslims, ja, dan maak ik mij zorgen. Op dit moment glijden we langzaam af naar een negatief moment; het volstaat dat we naar een hogere versnelling schakelen om de zaak te doen ontsporen.

"Politici die meer door macht gedreven worden dan door een maatschappelijke visie weten dat mensen bang zijn voor de ander, en spelen daarop in. Want ja, bange mensen zijn manipuleerbaar, van iemand die bang is krijg je veel gedaan. Geef toe, zo slecht is het hier niet leven, toch? Desondanks zijn mensen zelden zo bang geweest als nu. Daar hebben politici mee schuld aan. Neem een Geert Wilders, nog zo iemand. Wat hij tegenwoordig zoal zegt, was tot voor kort totaal not done, vandaag is het plots zo goed als mainstream geworden en schrikt geen mens er nog van. De geesten zijn met andere woorden killer geworden."

En toch zit er ook hoop in uw roman.

"Het gaat zoals gezegd in de eerste plaats over liefde, en liefde verbindt. En er zit dus ook humor in, het beste medicijn tegen de existentiële pijn. Humor brengt mensen dichter bij elkaar, humor wordt door bijna iedereen begrepen, en zelfs als mensen de humor niet begrijpen, dan nog houden ze van lachen. Iedereen houdt van lachen, en dat heb ik in het boek ook wel willen laten zien."

Alleen Zij is een erg fysiek verhaal geworden. Er wordt in gestorven, gevochten, geklopt en gestreden. Is dat fysieke, en de vaart die er het gevolg van is, een verhaaltechnisch middel, of is dat hoe u het leven aan den lijve ondervindt?

"Ik heb bewust voor dat fysieke gekozen. Er zitten ook veel dialogen in het verhaal. Een dialoog, mensen die met elkaar praten, is evengoed een fysiek proces. De actie helpt de roman vooruit, daar kan ik meer mee dan met lange beschrijvingen die alleen maar rond de pot draaien."

El Azzouzi denkt na en roert in zijn koffie. "Weet je, toen ik jong was volgde ik les in de moskee. Daar moest ik ellenlange teksten uit het hoofd leren, verzen reciteren die erg ritmisch klonken. Ik ben tot de vaststelling gekomen dat ritme er bij mij van kindsbeen ingepompt is en dat ik ook zo schrijf. Ritme is cruciaal voor een roman, en ritme is fysiek."

Ayoub is een veelkantig personage. Hij is een hypochonder, zit vol complexen, is bang van katten en allergisch voor wespen; hij is zoekend en onzeker maar toch ook vastberaden. Lijkt hij op u?

"Een beetje wel, ja. Hoewel Ayoub min of meer getraumatiseerd is, heeft hij in dit laatste boek zijn plaats gevonden. In Drarrie was hij nog heel agressief, een man die per se haantje de voorste wilde zijn zonder dat het hem lukte, want hij was klein en mager in vergelijking met zijn vrienden. De kleine jongen uit Het schapenfeest is dan weer helemaal in de war en vraagt zich af in welke wereld hij wel thuishoort."

Er wordt heel wat afgedroomd in het boek. Angstvisioenen soms, en nachtmerries die, zonder de plot te verklappen, plots werkelijkheid lijken te worden.

"Ik experimenteer graag met de droomwereld, ik ben nu eenmaal zelf een zware dromer, overdag zowel als 's nachts. In fictie vind ik het ook prettig en interessant om met magisch realisme aan de slag te gaan. Het zorgt voor een extra in de plot en geeft kracht aan je personages. Van Eva, de vertelster, wilde ik een grappige, sterke en interessante vrouw maken. Niet iemand die in de clichés trapt. Je weet wel hè, als het over Marokkaanse jongeren of allochtonen gaat, gaat het in één adem door over wangedrag en criminaliteit, net zoals bij Marokkanen het cliché leeft van het Vlaamse seutje dat zich zoveel beter voelt dan de rest. Dat soort personages wilde ik niet. Ik wilde juist veelgelaagde karakters, mensen die ook dromen, ja."

Beeld Karoly Effenberger

Over Malcolm X dan. Voor dat project bent u naar de VS getrokken, naar Harlem ook, naar de mensen die zijn erfenis hoog houden. Hoe voelde daar, zo kort voor de verkiezingen, de sfeer aan?

"De mensen die ik heb ontmoet, hadden het vlakaf over de spannendste tijden ooit. Aan de ene kant zijn racisme en haat vreselijk subtiel en institutioneel geworden in de VS, aan de andere kant is het racisme heel erg tegen de islam gericht, waarbij ook zwarten per definitie als moslims gelden, zelfs al zijn ze ongelovig, christelijk of wat dan nog. Wat me ook trof, en dat vond ik best wel erg, was de enorme apathie bij de meeste mensen, ook de zwarten. 'De politiek? Ach ja, het is één pot nat.' Dat soort reacties dus."

Fikry El Azzouzi houdt van Harlem, hij heeft er gezelligheid geproefd, het Apollo Theater bezocht, de wenkbrauwen gefronst ook bij wat hij de Amerikaanse 'Me, myself and I'-mentaliteit noemt. En toch, Malcolm X blijft actueel. "Natuurlijk, hij liet zich flink manipuleren door (Nation of Islam-leider) Elijah Muhammad, een man die zich de profeet waande, heel sektarisch dacht en mensen brainwashte op een manier die je bijna kunt vergelijken met wat IS doet. Gelukkig heeft Malcolm X met hem gebroken.

"Ik vind hem, ondanks zijn zwaktes, een sterke, intelligente man. Hij wilde zijn andere wang niet aanbieden toen hij geslagen werd, en ook al heeft hij nooit gepleit voor de aanval, hij wilde zichzelf verdedigen met alle middelen die hij had. In die zin was hij ook radicaler dan een Martin Luther King, die veel toegeeflijker was, en tegenover wie Malcolm X ook kritisch stond."

Blijft Malcolm X alles welbeschouwd niet een heel Amerikaans verhaal? Is het zomaar vertaalbaar naar België en Europa, naar vandaag?

"Hij is echt wel universeel, hoor. Racisme en discriminatie zijn hier alledaagse werkelijkheid. Oké, veel mensen vegen dat onder de mat en maken er karikaturen van. Wie klaagt dat hij het slachtoffer is van racisme, krijgt vaak reacties als 'ja, het zal wel, daar zijn ze weer'. Of je hebt mensen die de zaak omdraaien en zeggen: 'Ik ben blank, maar reken maar, ik ben óók slachtoffer van racisme' - daar zie je ook weer de hand van het populisme."

Tezelfdertijd: hebt u niet het gevoel dat de sociaal-economische en culturele ontvoogding van jongeren met moslim-Arabische of niet-westerse wortels finaal op gang gekomen is? Leveren de populisten geen achterhoedegevecht?

"Maar dat is het juist. Dat zijn de laatste stuiptrekkingen. De populisten reageren als een gewond dier, maar gewonde dieren kunnen heel gevaarlijk zijn. Gelukkig is er aan de andere kant die stroomversnelling, en die kun je niet tegenhouden. In Brussel, Antwerpen en andere grote steden komt de helft van de jeugd intussen uit de diversiteit; de politiek móét die mensen dus de hand wel reiken. De normalisering is volop ingezet. Soms zeg ik in interviews: 'We gaan de boel hier overnemen' (lacht), en dat zien mensen dan als een provocatie, maar eigenlijk bedoel ik: we zitten samen in een veranderende samenleving, laten we samen dezelfde richting uitgaan."

Het neemt niet weg dat veel jongeren in de knoop blijven zitten met hun identiteit, schipperend tussen hier en daar, tussen vroeger en nu.

"Ouderen ook, hoor. De eerste generatie migranten die hierheen gekomen is, was analfabeet, voelde zich onzeker en soms ronduit dom. Veel ouderen zijn er echt wel onderdoor gegaan. Veel jongeren die óók verdwaald zijn, zie je dan naar simpele verhalen zoeken, netjes afgelijnd, zwart-wit. Dat verklaart ook het succes van IS. Die zeggen: je bent geen Belg, je bent geen Marokkaan, je bent moslim, punt uit."

Is IS inmiddels niet over zijn hoogtepunt heen?

"De aantrekkingskracht is serieus verminderd. Het bloedvergieten dat ze op hun video's lieten zien, was zo gruwelijk dat de meeste mensen alleen maar afschuw konden voelen. Maar IS is ook een erg belangrijke les voor de oudere leden van de gemeenschap: er moet meer en beter met de jongeren gepraat worden, de Nederlandse taal is belangrijk en van wat jongeren in de moskee te horen krijgen, in het Arabisch, begrijpen ze niets. Ik denk dus dat er een modernisering aankomt, ook die valt niet tegen te houden."

Ziet u daar de tekenen van? Worden moslims ethisch minder conservatief?

"Toch niet. Ze blijven erg conservatief, bijvoorbeeld als het over homoseksualiteit gaat. Wat je wel merkt, is dat ze milder worden naarmate ze zelf met een specifieke situatie geconfronteerd worden. Wat me ook opvalt, is dat mensen toleranter worden naarmate ze hoger opgeleid zijn. Bij jongeren die gestudeerd hebben, zie je echt wel een verschil. Bij de gewone man nog altijd niet."

Hier en daar zie je pogingen om tot een Europese islam te komen. Gelooft u daarin?

"Ik denk vooral dat gelovige jongeren niet al te veel bemoeienissen willen, al moet er wel dringend geïnvesteerd worden in kennis over de islam, ook op universitair niveau. Maar wat bedoelen ze met een Europese islam? Je hebt universele waarden en die gelden overal, niet alleen binnen de grenzen van Europa. Het discours over de Europese islam heeft een hypocriet kantje. Christenen zul je toch ook niet bezig horen over het Europese christendom? Wat zou dat moeten zijn, dan? Een christendom dat, in tegenstelling tot de geloofsgenoten buiten Europa, wél openstaat voor holebi's? Hmm..." (kijkt sceptisch)

De radio blijft schetteren, de kopjes zijn leeg, de glazen ook. Straks moet Fikry El Azzouzi naar Molenbeek, het houdt niet op. Dan kan het niet anders, of hij heeft alweer wat nieuws in de steigers staan? "Ideeën ja, maar niets concreets. Ik denk dat ik het in de eerste plaats maar wat rustiger aan zal doen, straks. Ik heb de laatste tijd meer dan hard genoeg gewerkt."

Malcolm X. Met een voorwoord van Dyab Abou Jahjah en een nawoord van Rachida Aziz, Epo, 128 p., 15 euro. Dit boek wordt op 15/10 voorgesteld in de KVS (Bol). De voorstelling Malcolm X loopt van 14 tot 22/10. www.kvs.be

Fikry El Azzouzi, Alleen Zij, Vrijdag, 206 p., 17,50 euro.

Beeld RV
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234