Zondag 20/10/2019

Van 'Aaaahhhh, nog!' tot 'Hhmmmmmmm, lekker!'

Menige fraaie kont, hier en daar een roede en bergen blote borsten. Uit Erostrip, een tentoonstelling in het kader van de Turnhoutse Stripgidsdagen, moet blijken dat een commercieel thema als seks ook educatief en instructief kan zijn. De expositie in de Warande neemt de erotische, erotiserende, parodiërende en pornografische strip onder de loep, van in het prille begin tot nu. Een ereplaats is weggelegd voor tekenaars als Manara, Crepax, Crumb en - zowaar ook één vrouw - de Nederlandse Lian Ong. Bij wijze van voorspel ging De Morgen al een kijkje nemen. Curator Paul Verstappen zorgde ondertussen voor een (hu hu) standje van zaken.

Turnhout

Eigen berichtgeving

Jeroen de Preter en Geert De Weyer

'Stop maar Robje", zegt Kwabbernoot tegen Robbedoes, "we zijn er. Het tweetal parkeert de wagen netjes voor de deur van garage Quick Genial Motors en zet er vervolgens de pas in. Op het eerste gezicht lijkt dit plaatje uit Het masker der stilte uit 1958 zo onschuldig als maar zijn kan. Tot enkele jaren later een aandachtige lezer in de achtergrond, in een open raam van een kantoorgebouw achter de garage, een koppeltje zag rampetampen. Hij (een ogenschijnlijk corpulent heertje) neemt haar langs achteren, zij (wellicht zijn secretaresse) hangt half uit het raam. Rond haar hoofd flikkeren symbolische hartjes op. Ze is verliefd, geil, ze neukt. Ze neukt met het heertje in een periode waarin elk album bij uitgeverij Dupuis nog langs een te duchten censuurcommissie moet passeren. 'Robbedoes'-tekenaar Franquin versus de censuurcommissie: 1-0.

Dat een uitgeverij censors aanwierf om de eigen publicaties te controleren, was in die tijd niet eens zo uitzonderlijk. Een Franse wet uit 1949 dicteerde zelfs dat vrouwen niet aan de zijde van een stripheld mochten staan, laat staan dat seksualiteit binnen de plaatjes of tekstballonnen bespreekbaar was. Het is een van de verklaringen waarom er in populaire reeksen als 'Kuifje' of 'Blake en Mortimer' geen of amper vrouwen rondliepen. Een analyse van het weekblad Robbedoes bracht ooit aan het licht dat het zwakke geslacht in stripverhalen lang tijd geen enkele rol van betekenis speelde. In de periode 1938-'63 kwamen er in het blad slechts 43 vrouwelijke personages voor tegenover 1.548 mannelijke. Tussen 1948 en 1955 haalde zelfs geen enkele vrouw de Robbedoes-kolommen. Het weekblad Kuifje kwam er niet beter vanaf. Tussen 1946 en 1963 telde het 134 vrouwelijke personages tegenover 998 mannelijke. De weinige vrouwen die wel ten tonele werden gevoerd, kregen de rol van del, dom blondje of feeks. Het was de commercie die hun later ook nog de rol van verleidsters toebedeelde. In die hoedanigheid zou ze, nog later, wel eens haar tieten laten zien. Haar tekenaar en uitgever wilden niet liever, zo ook haar lezers. In Amerika gebeurde iets gelijkaardigs. Mocht de wulpse Betty Boop in de jaren dertig nog lustig met de lange wimpers knipperen en zag in 1941 Amerika's eerste vrouwelijke heldin Wonderwoman het levenslicht, dan werd in 1954 de klok bijzonder drastisch teruggedraaid. Mede onder druk van de Amerikaanse Senaat en de voor het beeldverhaal vernietigende publicatie Seduction of the Innocent van psychiater Frederic Wertham, werd de Comics Code in het leven geroepen. Alle suggestiviteit, hoe onschuldig ook, was voortaan bij voorbaat uitgesloten. Fatsoenrakkers lagen op de loer.

Verandering kwam er pas onder impuls van de undergroundcultuur in de sixties, met Robert Crumb als boegbeeld. Crumbs alter ego's lieten hun broek zakken en neukten alles wat lange benen en ronde borsten had, om vervolgens het hazenpad te kiezen. De goegemeente schrok. Crumb bracht onverbloemde porno. Porno om de porno, vaak. Tekenaar en uitgever wilden niets liever. Zo ook zijn lezers. De expositie in Turnhout legt heel expliciet bloot hoeveel er in honderd jaar stripgeschiedenis veranderd is. Seks is ondertussen een verkoopsargument geworden, en dat geldt voor het beeldverhaal niet minder dan voor tijdschriften, films, boeken, kranten en televisiereeksen. De curatoren van Erostrip, Barth Verheyen en Paul Verstappen, putten bij het samenstellen van hun historisch overzicht uit meer dan 150 West-Europese stripverhalen, het topje van een ijsberg. Of, in deze context iets toepasselijker, van een vulkaan. Erostrip begint echter nogal onschuldig: de bezoeker wordt welkom geheten met een draaimolen waarop een frêle dame uit de humoristisch-erotische 'Rooie Oortjes'-reeks zich in razend tempo ontkleedt, naast een kort historisch overzicht van vrouwelijk en mannelijk naakt in de plastische kunst en het dagelijks leven. De boodschap is even duidelijk als overbodig: seks is overal, en overal is seks. Even verderop is er een kleinere ruimte waar je over en langs de decadente, maar nog altijd suggestieve taferelen uit Histoire d'O van de dit jaar overleden Guido Crepax kunt lopen. Voor het minder onschuldige werk moet je op de eerste verdieping zijn, waar behalve Guido Crepax ook de Italiaan Milo Manara, de Belg Jean-Claude Servais en Robert Crumb vertegenwoordigd zijn.

De volgorde van de werken is niet willekeurig gekozen. De overdreven academische benadering, de zogenaamde Sus- en wiskunde, mag de curatoren dan wel vreemd zijn, deze tentoonstelling was volgens Paul Verstappen wel een mooie gelegenheid om de vage definitie van de erotische strip een weinig te finetunen. "De traditionele definitie van erotische strip luidt: een stripverhaal met erotische taferelen", doceert Verstappen. "Wij hebben geprobeerd die definitie te verfijnen, en zijn zo bij vier subgenres terechtgekomen: de erotiserende strip, de erotische strip, de humoristisch-parodiërende strip en de pornografische strip. Die vier subgenres hebben we ook gebruikt om een lijn te krijgen in de tentoonstelling." Moeilijk te categoriseren blijft hoe dan ook het eveneens op de eerste verdieping getoonde werk van de 47-jarige tekenares Lian Ong. In albums als Stuifmeel en Fatale vrouwen bracht ze eind jaren tachtig op een erg geraffineerde manier de (homo-)erotiek in beeld. In Erostrip is Ong onder meer vertegenwoordigd met een plaat waarop drie mannen hun regenjassen openen voor een vrouw die allesbehalve onder de indruk is. Het is maar een van de vele tekeningen waarin Lian Ong het penocentrisme in de (strip)wereld op de hak neemt. Een niet onbelangrijk detail: ondertussen heeft de tekenares, net als haar vrouwelijke collega's Claire Bretecher en Erika Raven, de stripscène de rug toegekeerd. Wie zegt dat de strip in de loop der tijden vervrouwelijkt is, bedoelt eigenlijk dat er vandaag meer vrouwen in beeldverhalen worden neergezet. Aan de manier waarop blijkt niet zo bijzonder veel veranderd. Lustobject blijft voorlopig haar favoriete rol. "De erotische of pornografische strip is bijna uitsluitend een mannenzaak", beaamt Verstappen. "En dat deze tentoonstelling door twee jonge vijftigers is samengesteld, zal daar niet aan verhelpen. Ik had er trouwens wat graag een vrouw bij gehad, maar de vrouwen aan wie ik het vroeg, bedankten voor de eer. 'Wij lezen dat niet graag', zeiden ze me (lacht). Ik zal het aan de foute vrouwen hebben gevraagd, want een onderzoek in stripwinkels heeft aangetoond dat 30 procent van de vrouwen graag erotische strips lezen, hoe mannelijk het genre ook mag zijn."

Enkele platen van Dick Matena, bekroond met de Bronzen Adhemar 2003 voor zijn verstripping van De Avonden, vormen de eindhalte van Erostrip. Wie vertrouwd is met Matena's vroegere werk, zou hier platen verwachten uit Mythen, een bundeling van kortverhalen uit het midden van de jaren tachtig waarin hij iconen als Elvis Presley, Walt Disney of John Lennon in hun blootje zet door ze te associëren met pedofilie of verkrachting. De platen die de hier eveneens lopende Matena-expositie voorafgaan zijn echter afkomstig uit De Prediker (1984), een album dat, hoewel voor zijn tijd erg gewaagd, voor veel minder controverse zorgde. "Het is op Matena's vraag dat we niets uit Mythen hebben opgehangen", verduidelijkt Verstappen. "Zelfs nu, twintig jaar na publicatie, zegt hij nog steeds commentaar te krijgen op die verhaaltjes. Hij is het gezeik daarover een beetje beu."

Het valt niet helemaal uit te sluiten dat ook de curatoren van deze tentoonstelling binnenkort gezeik mogen verwachten. Traditioneel trekken de Stripgidsdagen nogal wat gezinnen aan. Het curatorenduo is zich daarvan bewust, maar trok er zich niet al te veel van aan. "Goed, je ziet natuurlijk blote borsten en piemels," zegt Verstappen, "maar ik denk niet dat een kind of jongere daar vandaag nog van opkijkt. (denkt na) In de hele tentoonstelling zit maar één echt hard pornografisch werk." Hevige reacties zoals die op het controversiële pornofestival in het Mechelse cultuurcentrum Nona vorig jaar, verwacht Verstappen niet. "Ik verwacht niet dat de politie zoals in Mechelen dingen zal wegnemen, al weet je in dit land nooit. We zullen zien. Ik zou het in elk geval niet begrijpen. Iedereen die aangesloten is op internet, kan tegenwoordig naar een pornosite surfen. Ik geef zelf les aan twaalfjarigen. Denk je dat die nooit op een pornosite terechtkomen?"

Liggen wellicht wel enigzins argwanend op de loer: enkele leden van de werkgroep Strips van het Fonds der Letteren. Op de persconferentie van de Turnhoutse Stripdagen, midden november, haalde Warande-directeur Staf Pelckmans nog zwaar naar hen uit omdat de werkgroep pas met geld over de brug wilde komen als het Erostrip-concept zou worden aangepast aan hun wensen. Die bemoeienissen vielen in Turnhout in slechte aarde. Na overleg werd een compromis bereikt en kregen de organisatoren 3.300 euro. Over de overige aangevraagde 3.300 euro subsidie werd verder met geen woord meer gerept. Robert Crumb, Milo Manara, Guido Crepax en het wat corpulente heertje dat in Robbedoes jarenlang zijn ding mocht doen, zouden wellicht wel weten waar de heren van het Fonds die subsidie mochten steken.

Erostrip opent volgende week tijdens de Turnhoutse Stripgidsdagen in de Warande en loopt tot 25 januari. Openingsuren: dinsdag tot zaterdag van 14 tot 18 uur, zondag van 10 tot 12 en van 14 tot 18 uur. Gesloten op maandag en feestdagen. De toegang is gratis, er werd een catalogus voorzien. Info: 014/41.94.94 of www.stripgidsdagen.be

'Een onderzoek heeft aangetoond dat 30 procent van de vrouwen graag erotische strips lezen, hoe mannelijk het genre ook mag zijn''Ik verwacht niet dat de politie dingen zal wegnemen, al weet je in dit land nooit'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234