Zaterdag 19/10/2019

Analyse

Van 1 peuter tot 4.032 doden

Beeld REUTERS

Bleef een ebola-uitbraak in het verleden beperkt tot enkele honderden gevallen, dan hebben we vandaag 4.032 doden te betreuren. Maar hoe kon één besmette peuter in godsnaam zo'n wereldwijde ravage veroorzaken? 'Dit is wat ze noemen a perfect storm.'

In een ziekenhuis in Madrid vecht verpleegassistente Teresa Romero (44) inmiddels voor haar leven. Wat begon in een klein dorp in het Afrikaanse Guinee is nu ook de Europese grenzen overgestoken. De roep om striktere vliegtuigcontroles en scherpere maatregelen klinkt meteen een pak luider. De minste kuch of verhoogde temperatuur zorgt voor paniek.

Toch staat de panische angst voor het virus in Europa in schril contrast met de dodelijke realiteit in West-Afrika. Voor elk geïsoleerd geval hier, sterven tientallen mensen in Liberia, Sierra Leone en Guinee. Het begon wellicht allemaal toen de tweejarige peuter Emile, in het dorp Meliandou in Zuid-Guinee, gebeten werd door een van de vele fruitvleermuizen die daar in de bomen samentroepen. De jongen overleed op 28 december vorig jaar, amper twee dagen na de eerste koortssymptomen.

Maar waar artsen en hulpverleners de gevolgen van een epidemie in 1976, 1995, 2000... binnen de perken wisten te houden, liep het deze keer faliekant fout. En daar zijn vijf goede redenen voor.

Gezondheidszorg op losse schroeven

Guinee, Liberia, Sierra Leone... het zijn stuk voor stuk landen die te maken kregen met een verscheurende oorlog. Ziekenhuizen lagen in puin en dokters waren in veel gevallen op de vlucht geslagen. Toen peuter Emile besmet raakte, stond de gezondheidszorg in de grensregio dan ook op losse schroeven, weet ebola-ontdekker Peter Piot: "In heel Liberia bijvoorbeeld, had je in 2010 maar 51 dokters. De meesten zijn inmiddels overleden aan ebola." Professor Steven Callens, expert infectieziekten aan de UGent, vult aan: "De ziekenhuizen ter plaatse waren totaal niet voorzien op die grote toestroom van patiënten. Op die manier is het natuurlijk moeilijk om patiënten behoorlijk te isoleren, waardoor je extra besmettingen riskeert."

Beeld ANP

Veel volk en open grenzen

Meliandou ligt in een bosrijk gebied nabij Sierra Leone en Liberia. Mensen steken er regelmatig de grens over, op zoek naar werk of op bezoek bij familie. Het verklaart mee waarom deze ene besmetting zo snel in andere landen opdook. Een vriend van de familie van Emile raakte besmet en stierf in Sierra Leone. Een besmette neef reisde naar de Guinese hoofdstad Conakry. En van daaruit zette het virus zijn reis gestaag verder.

"In het verleden bleven die uitbraken erg lokaal", legt professor Callens uit. "Nu gingen mensen erg vlot de grenzen over, vaak naar dichtbevolkte gebieden. Eer duidelijk was dat het om ebola ging, was het virus al in drie landen aanwezig." Peter Piot is het daarmee eens. "Omdat mensen zo mobiel waren, was het ongelofelijk moeilijk om na te gaan wie contact had met geïnfecteerde personen", zei hij aan Der Spiegel. "Zeker in grote steden - en meer bepaald in chaotische sloppenwijken - is het virtueel onmogelijk om mensen te vinden die contact hebben gehad met de patiënten."

Daar komt nog bij dat mensen vandaag vaker en gemakkelijker het vliegtuig nemen, waardoor het virus inmiddels ook op Europese en Amerikaanse bodem is opgedoken. Wie nog geen symptomen vertoont is weliswaar nog niet besmettelijk, maar raakt wel makkelijk een vliegtuig op.

Slechte communicatie en wantrouwen

Lokale autoriteiten in de betrokken landen blonken in dit geval niet uit in een efficiënte communicatie of aanpak. Raakt iemand besmet met ebola, dan is het belangrijk dat die persoon geïsoleerd wordt, net zoals de personen waarmee hij in contact is geweest. Een boodschap die in de grensregio onvoldoende doordrong.

"In Congo bijvoorbeeld, hebben ze de crisis veel beter aangepakt", legt Callens uit. "Daar kregen ze in het verleden al een paar keer met ebola te maken. Toen daar enkele weken geleden enkele ebola-gevallen opdoken, hebben de autoriteiten meteen gepast gereageerd. Dat was een geoliede machine. Terwijl de communicatie in Sierra Leona, Liberia en Guinee compleet de mist inging."

Met een heleboel achterdocht tot gevolg. Heel wat inwoners zagen hoe - veelal blanke - hulpverleners in dorpen neerstreken, en hoe er vervolgens een heleboel mensen doodgingen. Het wantrouwen was soms zo groot dat besmette mensen met geweld uit ziekenhuizen werden gesleurd en weer naar huis werden gebracht, met alle gevolgen van dien. Enkele weken geleden nog werd in Guinee een team van artsen dat de lokale bevolking wilde voorlichten over ebola, brutaal vermoord.

Beeld ANP

WHO treuzelt en talmt

Al bij het prille begin van de uitbraak schoot de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) tekort. "Hun regionale afdeling in Afrika had op dat moment niet de meest capabele mensen in dienst", zegt Piot. "Bovendien waren in het hoofdkantoor in Genève net grote besparingen geweest. Het departement dat verantwoordelijk is voor het coördineren van dit soort epidemieën werd daarbij hard getroffen."

Te traag en te weinig, zo klinkt de kritiek op de internationale gemeenschap en op de WHO in het bijzonder. "Bij de westerse mogendheden is niemand zonder blaam", zegt Callens. "We hebben het allemaal onderschat. In het begin was de respons even groot als bij eerdere ebola-epidemies. Niemand had verwacht dat het zo snel de grenzen zou oversteken. En toen eenmaal duidelijk was dat er onvoldoende middelen waren, bleef de WHO te lang treuzelen."

Blunders

En dan zijn er ook nog een heleboel blunders begaan. Een Amerikaan die uit West-Afrika terugkwam met koorts, werd door een arts gewoon naar huis gestuurd. De man is inmiddels overleden, tien anderen vrezen dat ze besmet zijn. Bij de Spaanse verpleegster hetzelfde verhaal: ze verzorgde twee besmette missionarissen in de dagen voor hun dood. Toen ze met symptomen aanklopte bij haar arts, werd ze doodleuk wandelen gestuurd. De dame is besmet geraakt omdat ze haar gezicht aanraakte met gecontamineerde handschoenen.

"Een heleboel mensen vinden dat er extra maatregelen moeten komen, zoals strengere controles in luchthavens", zegt Callens. "Persoonlijk denk ik niet dat je zoveel meer kunt doen. Laat ons er eerst en vooral voor zorgen dat de bestaande procedures correct nageleefd worden. In de VS en in Spanje zijn echt fouten gemaakt. Zorg er eerst voor dat zoiets niet meer voorvalt. Alleen op die manier zullen we deze crisis kunnen indijken."

"Dit is wat mensen 'a perfect storm' noemen", legt Piot uit in Der Spiegel. "Elke individuele gebeurtenis was iets erger dan normaal. Alles samen zorgde dat voor een catastrofe. Bij deze epidemie zat bij het begin al alles fout. Ik kan alleen maar hopen dat we dit onder controle krijgen."

Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234