Donderdag 08/12/2022

Focus

Vallen er nog Europese dominostenen als het tot een brexit komt?

Brits premier David Cameron hoopt dat zijn landgenoten op 23 juni voor Europa kiezen. Beeld reuters
Brits premier David Cameron hoopt dat zijn landgenoten op 23 juni voor Europa kiezen.Beeld reuters

Kiezen de Britten tijdens het naderende referendum voor een vertrek uit de EU, dan komt ook voor hun bondgenoot Zweden een exit dichterbij. Hetzelfde geldt voor Denemarken en Nederland, allemaal EU-landen waar de euroscepsis een stevige voet aan wal heeft.

Bert Lanting en Raoul Du Pré

Op 23 juni is het zover: dan mogen de Britten laten weten of ze er nog bij willen horen. De grootste groep Zweden vindt volgens een recente opiniepeiling dat het land het voorbeeld van de Britten moet volgen als die voor een vertrek uit de Unie kiezen. 36 procent van de Zweden wil in dat geval uit de EU stappen, terwijl 32 procent lid wil blijven, zegt de peiling van onderzoeksbureau Sifo. Nu is dat nog 32 en 44 procent. Het aantal voorstanders van de EU is de laatste tijd al flink geslonken, waarschijnlijk door de stroom vluchtelingen die Zweden vorig jaar te verwerken kreeg.

"Als de Britten voor een brexit stemmen, zal dat de Zweden het gevoel geven dat ze nog meer aan de periferie van Europa zijn beland", zegt Björn Fägersten, EU-expert aan het Zweeds Instituut voor Internationale Zaken. "De Britten zijn onze voornaamste bondgenoot in de EU, want net als Groot-Brittannië maken wij geen deel uit van de eurozone." Groot-Brittannië is de op drie na grootste handelspartner van Zweden en de twee landen zitten vaak op één lijn in hun EU-beleid, vooral als het gaat om hervormingen binnen de EU. "Net als de Britten dringen wij al jaren aan op het verminderen van de landbouwsubsidies en het opvoeren van het budget voor innovatie."

Dat blijkt ook uit de stemverhoudingen binnen de Europese Raad. De afgelopen zes jaar stemden Zweden, Denemarken en Nederland het vaakst mee met Groot-Brittannië, blijkt uit onderzoek van onder anderen de Britse politicoloog Simon Hix van de London School of Economics. Die landen hebben volgens Hix en zijn collega's het meest te verliezen bij een brexit. "De grootste verliezers zullen de landen zijn die de last van de regelgeving voor het bedrijfsleven willen verminderen", is een van de conclusies.

De Deense premier Rasmussen tussen EU-mannen Tusk (l.) en Juncker (r.). Beeld epa
De Deense premier Rasmussen tussen EU-mannen Tusk (l.) en Juncker (r.).Beeld epa

Populisten

Ook in Denemarken wordt met zorg gekeken naar het Britse EU-referendum. Ook hier gaan stemmen op de positie binnen de EU te herzien, als de Britten voor een brexit stemmen.

Voor de rechtse Deense Volkspartij (DF), die gedoogsteun verleent aan het minderheidskabinet van premier Lars Lokke Rasmussen, is dat vooruitzicht al aanleiding om de positie van Denemarken binnen de EU ter discussie te stellen. Kenneth Kristensen Berth, DF-woordvoerder voor Europese zaken, zegt dat zijn partij mogelijk het Deense EU-lidmaatschap niet meer zal steunen. "Wij willen de EU hervormen en dat lukt ons niet zonder de Britten", zei hij tegen de Deense krant Politiken. "Als zij eruit stappen, ontstaat een compleet nieuwe situatie. Dan moeten wij bekijken of Denemarken EU-lid moet blijven." Zijn grootste vrees is dat de resterende EU-landen na het vertrek van de Britten op meer eenheid zullen aankoersen. "Dat zou een slecht idee zijn."

Voorlopig staat de Deense Volkspartij, die 37 van de 179 parlementszetels heeft, nog alleen met haar pleidooi om na een brexit de positie van Denemarken binnen de EU te herzien. Maar de Denen behoren tot de meest eurosceptische EU-leden en hebben al op verschillende terreinen een uitzonderingspositie binnen de unie weten te bedingen.

Ook in Zweden kan een brexit populisten in de kaart spelen, denkt Fägersten van het Zweeds Instituut voor Internationale Zaken: de ZwedenDemocraten. "Die partij dringt al langer aan op een vertrek uit de EU, of in elk geval op nieuwe onderhandelingen met Brussel, zoals de Britten gedaan hebben gekregen."

Wat er gaat gebeuren is onvoorspelbaar, weet hij. De kans is groot dat Duitsland en Frankrijk, om andere landen af te schrikken, erop zullen aandringen dat Groot-Brittannië een hoge prijs betaalt voor een besluit de EU te verlaten. "Als dat een turbulent proces wordt, kunnen Zweden juist het gevoel krijgen: 'dát moeten we in elk geval zien te vermijden'."

Ook de Finnen maken zich zorgen over de mogelijkheid van een Brexit. "Zonder de Britten krijgen we een heel andere Europese Unie, vooral als het gaat om de begroting, vrijhandelsverdragen en hervormingen", zegt Juha Jokela, EU-expert bij het Finse Instituut voor Internationale Zaken (FIIA). Volgens hem speelt ook het gewicht van Groot-Brittannië als militaire macht een rol. "Finland maakt geen deel uit van de NAVO en ziet de EU daarom als bron van politieke stabiliteit. Voor de geloofwaardigheid van het veiligheidsbeleid van de EU zou het vertrek van de Britten een zware klap zijn."

Die strategische overwegingen - de Finnen weten maar al te goed dat ze in de schaduw van Rusland leven - zijn waarschijnlijk ook de reden dat de populistische partij De Finnen niet aandringt op een herziening van de betrekkingen met de EU.

"Existentiële crisis"

In Nederland lieten de initiatiefnemers er kort voor het Oekraïne-referendum van 6 april geen misverstand over bestaan: uiteindelijk is het hen erom te doen een Nederlandse uittreding uit de EU te forceren. "Oekraïne kan ons natuurlijk niets schelen, dat moet u begrijpen", verklaarde historicus Arjan van Dixhoorn, voorzitter van het Burgercomité EU, in NRC Handelsblad. Liefst had het comité dáárover een referendum georganiseerd, maar de Nederlandse referendumwet voorziet slechts in raadgevende referenda over wetten en verdragen die Nederland nog moet goedkeuren. Het EU-lidmaatschap in zijn huidige vorm dateert van 1993.

Een initiatief tot een 'nexit' zal dus vanaf het Binnenhof moeten komen. Eerder dit voorjaar diende de PVV-afsplitsing VNL (VoorNederland) een wet in om een referendum af te dwingen. "De EU verkeert in een existentiële crisis: het asielvraagstuk, enorme verdeeldheid over de koers en de mogelijke uittreding van het Verenigd Koninkrijk raken het fundament van de EU", zegt het Nederlandse VNL-Kamerlid Joram van Klaveren. "De Nederlandse bevolking moet zich daarom, in navolging van de Britten, kunnen uitspreken over het lidmaatschap van de Unie."

VNL rekent niet op de steun van een Kamermeerderheid. Buiten de PVV en de SP is het enthousiasme gering.

Hoe een nexitreferendum zou aflopen? Onderzoeksbureau I&O Research peilde eerder dit jaar weliswaar veel euroscepsis (7 op de 10 Nederlanders zijn sceptisch over het functioneren van de EU), maar slechts 33 procent wil een nexitreferendum. Als het er van zou komen, zou op dit moment 22 procent voor uittreding stemmen.

De voorstanders van een referendum kregen onlangs bijval van Paul Scheffer, hoogleraar Europese Studies in Tilburg. "Als de regering geen helder toekomstbeeld over Europa heeft en telkens ad hoc op de groeiende onvrede reageert", aldus Scheffer in het Nederlands Dagblad, "krijgen de voorstanders van de ontmanteling van de EU eens de meerderheid, en dan niet alleen bij referenda, maar ook bij gewone verkiezingen."

"Belgen zijn grootste voorstanders van sterke EU"

Een meerderheid van de Europeanen denkt dat Groot-Brittannië lid zal blijven van de EU, zo blijkt uit een nieuwe enquête. De rondvraag wijst ook uit dat niemand meer Europees gezind is dan de Belgen.

Op 23 juni stemmen de Britten over de Brexit, het mogelijke vertrek van hun land uit de EU. Uit een peiling van Ipsos in negen Europese landen blijkt dat een meerderheid van de bevolking verwacht dat Groot-Brittannië die stap uiteindelijk niet zet. De marge is wel klein: 53 procent denkt dat de Britten zullen blijven, terwijl 47 procent van het tegendeel uitgaat. Merkwaardig genoeg zijn de Britten er zelf het hardst van overtuigd dat er geen brexit komt. Als zij niet meegerekend worden, dan verkleint het verschil tot 51 versus 49 procent. In België is dat precies 50/50.

De angst is groot dat als de Britten vertrekken, er snel ook andere landen zullen volgen. 48 procent van alle Europeanen gaat daarvan uit, terwijl slechts 18 procent verwacht dat het niet zal gebeuren. Gevreesd wordt ook dat de gevolgen zwaarder zullen zijn voor de EU dan voor Groot-Brittannië zelf. Zo denkt slechts 36 procent dat de Britse economie onder de brexit zal lijden, terwijl 51 procent een negatieve impact verwacht op de economie van de EU. 48 procent denkt dat de Europese invloed op het wereldtoneel zal verminderen en slechts 38 procent dat de Britten aan macht zullen verliezen.

Het ontbreekt de Europeanen aan optimisme over de toekomst van de EU, want 40 procent denkt dat die tegen 2020 minder sterk zal staan. 39 procent gaat ervan uit dat er niet veel zal veranderen, terwijl slechts 21 procent verwacht dat Europa meer invloed zal hebben. Misschien is optimisme niet het beste woord, want veel Europeanen wíllen ook dat Europa teruggeschroefd wordt. 43 procent zegt daarop te hopen, terwijl slechts 39 procent op een versterking hoopt en 18 procent tevreden blijkt met hoe het nu is.

Van de negen onderzochte landen is België het meest gewonnen voor een sterke EU. Daar zegt 50 procent op een versterking te hopen en slechts 33 procent op een minder invloedrijke EU. Het minste animo is er niet zo verrassend bij de Britten (15 versus 65 procent), maar ook de Zweden (20 versus 52 procent), de Fransen (40 versus 47 procent) en de Hongaren (44 versus 45 procent) zien liever wat minder EU. De Italianen zijn verdeeld met 43 procent voor elk standpunt, terwijl de Spanjaarden (48 versus 34 procent), de Duitsers (46 versus 34 procent) en de Polen (43 versus 36 procent) graag meer Europa zien.

45 procent van alle Europeanen wil ook graag een referendum over het lidmaatschap van de EU, maar slechts 33 procent zou dan kiezen om te vertrekken. Dat cijfer ligt het hoogst in Italië (48 procent), Frankrijk (41 procent) en Zweden (39 procent). In België zegt 42 procent een referendum te willen en 29 procent zou dan stemmen voor een exit.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234