Donderdag 25/02/2021

Vakbondsman, dichter, minister van staat

Hij was vriend en kennis van presidenten en staatsmannen, maar hij bracht meer dagen in de cel door dan de meeste andere ministers van staat

August Vanistendael

1917-2003

Een paar weken terug werd Luc Coene her en der nog opgevoerd als de 'eerste niet-politicus' die het tot minister van staat had gebracht. Maar August Vanistendael, die maandag op 86-jarige leeftijd overleed, was dat evenmin. Vanistendael was een vakbondsman. En een dichter - zijn zoon Geert kreeg zijn taalgevoel dus van thuis uit mee.

Of dat geen vreemde combinatie is, een poëtische syndicalist? Er waren wel meer van die tegenstellingen in het leven van August Vanistendael. Hij was een kajotter, maar kwam al op jonge leeftijd in conflict met kardinaal Cardijn, stichter, boegbeeld en tijdens zijn leven een op handen gedragen vedette binnen de katholieke arbeidersbeweging. Vanistendael wilde meer syndicalisme ontwikkelen bij jonge arbeiders, hen minder oriënteren op het (puur religieuze) apostolaat. En toch was August Vanistendael een diepgelovig katholiek, een vooraanstaand man die zelfs een van de zorgvuldig geselecteerde leken was (hier in de katholieke betekenis van 'niet-gewijd' of 'niet-religieus') die in de jaren zestig het voorrecht kregen om het Tweede Vaticaanse Concilie als 'waarnemer' bij te wonen.

Het is dat katholicisme dat Vanistendael altijd ver weg van communistische regimes en vakbonden hield, en waartegen hij zich in de derde wereld ook zou verzetten. En dat voor een zoon van ouders die in hun woning in Sint-Truiden onderdak boden aan een cel van de communistische partij. Uitgerekend die dieprode aanwezigheid was er de oorzaak van dat de jonge Vanistendael al van in zijn jeugd een "zeer kritische houding tegenover het marxisme" aannam. Maar ondanks dat antisocialisme nam August Vanistendael uitgespreken 'progressieve' of 'linkse' standpunten in binnen het katholieke kamp. Hij werd zelfs een paar keer opgepakt op beschuldiging "communist" te zijn - in een aantal Aziatische en Latijns-Amerikaanse landen volstond het destijds om te ijveren voor sociale rechtvaardigheid, zeker als vakbondsman, om als 'communist' gebrandmerkt te worden.

Hij was vriend en kennis van presidenten en staatsmannen - met de legendarische Duitse kanselier Konrad Adenauer had hij een bijzonder warm persoonlijk contact - maar hij bracht meer dagen in de cel door dan de meeste andere ministers van staat, zelfs in die mate dat hij op een internationale vakbondsbijeenkomst een lezing gaf met als titel 'International Experience in Jail'. En ook al moest hij niets hebben van katholieke maar vaak (extreem-)rechtse dictaturen in ontwikkelingslanden, toch was hij een gedeclareerd tegenstander van het Cuba van Fidel Castro en haalde hij zelfs fondsen op om er bepaalde contrabewegingen mee te financieren. Ondanks dat engagement kreeg hij toch hommeles met veiligheidsdiensten uit de VS, die hem voor de rest van Zuid-Amerika, waar VS-gezinde regimes de plak zwaaiden, hoe dan ook te subversief vonden.

Hij stond bekend als een man met idealen en een overtuiging maar hij was tegelijk een discreet en succesvol inzamelaar van fondsen en financiën, en na zijn internationale vakbondsloopbaan werd hij in België voorzitter van Caritas Catholica. Zeg maar: de grote baas van alle katholieke ziekenhuizen en verzorgingsinstellingen, een van de kopstukken van de overbekende 'Guimardstraat'. Het is een functie die niet gegeven wordt aan koorknapen of mannen die er vies van zijn het politieke spel te spelen. Als secretaris-generaal en dus ook fundraiser van het Internationaal Christelijk Vakverbond had hij natuurlijk zijn contacten. "Ik kreeg mijn geld altijd bij elkaar", zei hij ooit, "en het was proper geld. Alleen moest ik altijd beloven dat ik nooit zou bekendmaken waar ik het haalde, en dat heb ik dus ook niet gedaan."

Het was in die context, volgens een Amerikaanse studie uit de vroege jaren zeventig, dat August Vanistendael ook langsliep bij koning Boudewijn en Werenfried van Straaten, de vorig jaar overleden 'Spekpater', zelf een bekend financier van allerlei katholieke initiatieven. Vanistendael zei dat hij absoluut geen idee had waarom eerste minister Wilfried Martens (CVP) hem in 1983 meedeelde dat hij minister van staat werd, maar op het in memoriam dat de website van het ACV aan hem wijdt, staat wel vermeld dat August Vanistendael "achter de schermen tevens politiek actief was".

Hij werd niet alleen minister van staat, ook de universiteit van Leuven schonk hem einde jaren tachtig een prestigieus eredoctoraat. De studentenbeweging stond toen over het algemeen erg kritisch tegen tal van eredoctors die ze veel te conservatief vond (André Leysen voorop). Maar de oude en voor die generatie erg onbekende August Vanistendael kon wel op alle waardering van het jonge volkje rekenen. Niet verwonderlijk, al bij al, want respect en ijver voor mensenrechten krijgt waardering van alle generaties. Met August Vanistendael verliest de christelijke arbeidersbeweging een van haar monumenten, een man die ook buiten de eigen kring respect afdwong.

Walter Pauli

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234