Dinsdag 22/10/2019

Vadertje Stalin en de Rostov Ripper

In een min of meer eerlijke en democratische maatschappij is het niet zo vreselijk moeilijk om een goede mens te zijn. Het wordt veel interessanter als je in een maatschappij leeft die slechte dingen van je vraagt. Hoe reageer je daarop?

Tom Rob Smith schrijft filmisch misdaadverhaal 'Kind 44'

De waargebeurde geschiedenis van Andrej Tsjikatilo, de 'Rostov Ripper', inspireerde de Britse auteur Tom Rob Smith tot een meeslepend debuut: nu al een van de beste thrillers van het jaar. Door Bart Holsters

Tsjikatilo, die in 1994 geëxecuteerd werd wegens de moord op 52 vrouwen en kinderen, was vooral in de jaren tachtig actief, maar Tom Rob Smith verplaatst de actie in Kind 44 naar de Sovjet-Unie van 1953, op het hoogtepunt van de paranoia van dictator Stalin. Een briljant idee. De held, Leo Demidov, officier van de geheime dienst, moet het niet alleen opnemen tegen een schijnbaar ongrijpbare moordenaar maar ook tegen een ondoorzichtig, kafkaiaans staatsapparaat. De speurder krijgt uit alle hoeken tegenwind, want in het arbeidersparadijs van Stalin kan en mag een seriemoordenaar gewoon niet bestaan. Maar Demidov worstelt ook met zijn eigen morele dilemma's, terwijl hij geconfronteerd wordt met de ware aard van het regime dat hij vele jaren trouw heeft gediend.

Kind 44 is een harde, meeslepende en vaak beklemmende thriller, die aan het beste werk van Martin Cruz-Smith of Thomas Harris doet denken, overgoten met een orwelliaans sausje. Dit is geen pageturner van dertien in een dozijn maar een intelligente roman met een interessant uitgangspunt: "Het is een verhaal over een politieman die heel zijn loopbaan lang onschuldige mensen gearresteerd heeft en nu voor het eerst een echte misdadiger probeert te pakken. Met als paradox dat hij vroeger beloond werd en nu gestraft." Tom Rob Smith graaft diep in zijn thema, heeft zich uitstekend gedocumenteerd en laat de spanning geen ogenblik verslappen. Een schot in de roos.

"Kind 44 begon als idee voor een film", zegt de auteur, die er een stuk jonger uitziet dan zijn 28 jaar. "Toen ik research deed voor een scenario op basis van een verhaal van Jeff Noon, las ik over Andrej Tsjikatilo. Ik vond het fascinerend, een verhaal waar ik echt iets mee wilde doen. Eerst dacht ik aan een scenario en schreef ik een outline van twaalf pagina's, ik was ervan overtuigd dat er een geweldige film in zat. Maar mijn filmagent ontnuchterde mij: hij legde uit dat het een knap verhaal was, maar de film waarschijnlijk honderd miljoen dollar zou kosten - een historisch verhaal in Rusland, dat kost geld. 'Er zijn misschien vijf regisseurs in heel de wereld die het geld voor zo'n project kunnen vinden en jij bent een onbekende scenarist.' Kortom, hij dacht dat hij het script nooit verkocht zou krijgen. En hij stelde voor dat ik er een boek van zou maken. Ik twijfelde of ik het zou kunnen, want ik wist niet zoveel over die periode. Ik heb toen een stapel geschiedenisboeken over het stalinisme gekocht. Toen ik The Harvest of Sorrow van Robert Conquest las, zag ik het helemaal zitten: de tijd van Stalin was een ongelooflijke periode vol verbazende verhalen."

Voor hij aan zijn roman begon, had Smith ervaring opgedaan met filmscripts en, het is geen schande, scenario's voor soaps. Een goede leerschool? "Ik denk het wel, want vooral met soaps leer je hoe je een verhaal structureert, hoe je de aandacht van het publiek vasthoudt, zodat het tijdens de commercials niet wegzapt. Bovendien hebben soaps een heel klein budget, zodat je gedwongen bent om heel de dynamiek uit de personages zelf te halen - je kunt je geen buitenopnamen en zeker geen actie veroorloven, daar is geen geld voor. Je moet dus de juiste combinaties van personages vinden. Als dat lukt, is het geen probleem dat alles zich in iemands keuken afspeelt."

Het pad van de debuterende schrijver loopt niet over rozen. Veel mensen slagen er niet eens in een uitgever te vinden. Als dat toch lukt, zijn de meeste debuten na een paar weken of maanden alweer vergeten. Kind 44 heeft meer geluk gehad - het was in het Verenigd Koninkrijk meteen een bestseller en werd prompt in 22 landen uitgegeven. Heeft Smith zelf een verklaring voor dat succes? "Misschien heeft het te maken met het feit dat ik niet alleen een spannend verhaal vertel maar ook morele dilemma's aankaart. Leo Demidov is een politieman in een crimineel systeem. Wat zou jij doen in die situatie, welke beslissingen zou je nemen? In een min of meer eerlijke en democratische maatschappij is het niet zo vreselijk moeilijk om een goede mens te zijn. Het wordt veel interessanter als je in een maatschappij leeft die slechte dingen van je vraagt. Hoe reageer je daarop? Je hebt de impuls om je gezin te beschermen, je wil succesvol zijn, je moet zaken doen waarvan je weet dat ze fout zijn. Die problematiek is universeel. Misschien is dat de reden waarom mensen in Israël, in Brazilië of in Japan iets in dit boek herkennen."

Smith was vijfentwintig toen hij door zijn onderwerp gegrepen werd. Waarom wordt iemand die na de Koude Oorlog tot de jaren des verstands gekomen is, gefascineerd door de tijd van Stalin? "Die fascinatie is eigenlijk begonnen toen ik over de periode begon te lezen. Ik heb wel belangstelling voor geschiedenis, maar over het stalinistische Rusland wist ik vrijwel niets. Ik vroeg me af: hoe is het mogelijk dat ik nooit gehoord heb over de hongersnoden van de jaren dertig, over die miljoenen doden? En dat geldt niet alleen voor mij maar ook voor heel mijn generatie. In de voorbije jaren is de belangstelling weer wat groter geworden, vooral dankzij Martin Amis en zijn biografie van Stalin, maar het blijft een blinde vlek. Toen ik mijn research begon, heb ik geprobeerd de drie delen van Solzjenitsins Goelag Archipel te kopen: onvindbaar, er is alleen nog een verkorte versie in druk. In een geschiedenisboek over de twintigste eeuw, een boek dat op de middelbare scholen wordt gebruikt, zag ik op het einde van een kort hoofdstuk over het stalinisme een tabelletje waarin de voor- en nadelen tegen elkaar afgewogen werden: aan de ene kant had Stalin miljoenen mensen vermoord, aan de andere kant had hij toch wel veel fabrieken laten bouwen. Dat vind ik waanzinnig: kun je je in een geschiedenisboek een soortgelijk lijstje over Hitler voorstellen? Je had wel de concentratiekampen, maar de Führer liet toch ook wel knappe autowegen aanleggen..."

Had het verhaal van Kind 44 zich in een ander land kunnen afspelen? Of in een andere tijd, bijvoorbeeld de Sovjet-Unie van de jaren tachtig? "Nee, dan was het een compleet ander boek geworden. In de jaren tachtig was er al veel meer vrijheid in de Sovjet-Unie, de liberalisering was begonnen. Als ik mijn verhaal in die tijd had geplaatst, die van de echte Tsjikatilo, was het minder een harde thriller geworden en meer een melancholisch boek over het einde van een tijdperk. In de jaren vijftig staan mijn personages onder de enorme druk van dat systeem, het is allemaal veel extremer. Als Leo Demidov een fout maakt, kan hij in het beste geval een enkele reis naar de Goelag verwachten en in het slechtste een nekschot. Maar ik had nog een andere reden: vandaag weten we allemaal wat seriemoordenaars zijn, maar in het Rusland van de jaren vijftig was dat verschijnsel totaal onbekend. Leo Demidov weet nog niets over dat soort misdaad, het is allemaal totaal nieuw voor hem. Dat vond ik ook interessant."

De loopbaan van Leo Demidov eindigt niet met Kind 44, want boek twee is al bijna klaar. "Je mag het geen vervolg noemen, want je zult het kunnen lezen zonder het eerste te kennen. Maar de draad van de personages loopt verder." Wordt het een complete reeks? "Ik denk dat ik het bij drie boeken zal houden, dat is genoeg. Deel twee zal zich in 1956 afspelen: Stalin is dood, Chroestjov is aan de macht en heeft de excessen van het stalinisme aangeklaagd. Het is opnieuw een heel interessante periode, want veel van de mensen die Stalin naar de Goelag heeft gestuurd, komen nu terug. Leo Demidov zal dus geconfronteerd worden met mensen die hij jaren geleden gearresteerd heeft. Mensen die een appeltje met hem te schillen hebben..."

Hoe is Kind 44 in Rusland ontvangen? Helemaal niet. "We hebben in Rusland nog geen uitgever gevonden, niemand heeft de rechten gekocht. Ik weet niet waarom. Het kan commerciële redenen hebben, want boeken van westerlingen over Rusland doen het daar blijkbaar nooit goed. Maar sommige uitgevers hebben gewoon geweigerd om het boek te lezen. Dan begin je te vermoeden dat er andere zaken meespelen. Het kan natuurlijk altijd nog veranderen. Misschien pikken ze het boek wel op als de film uitkomt."

Juist, de film. Ondanks het scepticisme van Smiths agent over de verfilmbaarheid van Kind 44, waren er nog voor de publicatie al drie aanbiedingen van studio's. De rechten zijn uiteindelijk gekocht door een regisseur met genoeg naam om het nodig geld te vinden: niemand minder dan Ridley Scott. Tijd voor Smith om zich als scenarist aan het schrijven te zetten? "Nee, dat doe ik niet. Omdat ik het te druk heb met het vervolg op Kind 44, maar ook omdat het scenario beter wordt geschreven door iemand die afstand kan nemen van het boek. Voor mij is het twee jaar van mijn leven, ik denk niet dat ik erin zou kunnen snijden en hakken - en dat is nodig voor een goed scenario. Ik heb alle vertrouwen in Ridley Scott. Het kind is in goede handen."

Tom Rob Smith

Kind 44

Oorspronkelijke titel: Child 44

Vertaald door Irving Pardoen

Ambo/Anthos, Amsterdam, 432 p., 19,95 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234