Zondag 13/06/2021

NieuwsFrankrijk

Vader en zoon ontdekken al meer dan 100 jaar vergeten ‘tunnel der doden’ uit WOI nabij Reims

Archieffoto uit oktober 1917. Franse soldaten in een granaattrechter tijdens het offensief waarna ze de Chemin des Dames heroverden op de Duitsers.  Beeld AP
Archieffoto uit oktober 1917. Franse soldaten in een granaattrechter tijdens het offensief waarna ze de Chemin des Dames heroverden op de Duitsers.Beeld AP

Meer dan 270 gevallen Duitse soldaten liggen er al langer dan een eeuw begraven, zonder dat iemand wist waar precies in Frankrijk. Nu is de vergeten ‘tunnel der doden’ gevonden, ergens in de bossen op een heuvelrug niet ver van Reims. Het is van de jaren 70 geleden dat er nog zo’n belangrijke ontdekking uit de Eerste Wereldoorlog werd gedaan.

Frankrijk en Duitsland maakten geen aanstalten om het mysterie van de uit de belangstelling geraakte tunnel die tijdens WOI een massagraf werd op te lossen. Maar vader en zoon Malinowski, beiden lokale historici, namen zelf het heft in handen. Zij gingen op zoek naar de ingang van de zogenaamde Winterbergtunnel aan de beruchte Chemin des Dames, een weg die in de driehoek Soissons, Laon en Reims grotendeels over een heuvelrug van soms 200 meter hoog loopt.

De Duitsers bezetten de heuvelrug in september 1914 en maakten er in een ruim twee jaar tijd een moeilijk in te nemen vesting van, met een complex ondergronds verdedigingssysteem. De Winterbergtunnel lag bij het dorp Craonne en liep van de noordkant van de top - onzichtbaar voor de Fransen - om 300 meter verder uit te komen op de zuidelijke helling. De tunnel werd gebruikt om de eerste linie van Duitse loopgraven te bevoorraden.

Drie overlevenden

Maar op 4 mei 1917 wilden de Fransen de heuvelrug heroveren en bombardeerden ze beide uiteinden van de tunnel. Ze kregen zicht op de noordelijke helling met een observatieballon. De Fransen troffen raak, met als gevolg dat de Duitsers in de tunnel gevangen zaten. Na zes dagen waren ze bijna allemaal omgekomen. Sommigen door zuurstofgebrek, anderen benamen zichzelf van het leven of vroegen hun kameraden hen te doden. Eén dag voordat de Duitsers de heuvel aan de Fransen overlieten, konden reddingswerkers toch nog drie mannen levend naar buiten dragen. De Fransen namen over en lieten de tunnel voor wat hij was. Later zouden de Duitsers de heuvel toch weer innemen, maar ook zij hadden geen tijd om naar stoffelijke resten van hun soldaten te zoeken.

Na de oorlog wist niemand nog precies waar de Winterbergtunnel precies gelegen was. Het ging niet om Franse slachtoffers en daarom liet de overheid de lijken gewoon liggen. Aan het westfront liggen overigens nog altijd talloze lichamen begraven van andere gevallen soldaten, die nooit meer gevonden werden. De natuur leefde wel verder en de begroeiing maakte het helemaal moeilijk om de Winterbergtunnel nog terug te vinden. De bossen zijn vandaag vooral populair bij mensen die hun hond er uitlaten.

Alain Malinowski, een buurtbewoner, kon de verborgen tunnel niet uit zijn hoofd zetten. Hij werkte in de jaren 90 bij de Parijse metro, maar in zijn vrije tijd was hij te vinden bij de militaire archieven in het Château de Vincennes. Vijftien jaar lang pluisde hij documenten, kaarten en verhoren van gevangenen uit. Tevergeefs. De bombardementen hadden het gebied onherkenbaar gemaakt.

Maar in 2009 botste hij toevallig op een hedendaagse kaart met niet alleen de tunnel op, maar ook het kruispunt van twee paden die door de jaren heen bewaard waren gebleven. Dankzij nauwkeurige metingen kwam hij uiteindelijk uit op een plek, die tot dan een doodgewoon stukje bos was. Maar Alain Malinowski “voelde in de buurt van de tunnel” te zijn beland, zei hij aan Le Monde. Hij lichtte de autoriteiten in, maar die hadden geen interesse en tien jaar gebeurde er niets.

Illegaal

Toen deed zijn zoon, de 34-jarige ex-soldaat Pierre Malinowski, zijn intrede in het verhaal. Hij was zo boos op de overheden die geen opheldering wilden dat hij besloot om zelf de toegang tot de tunnel te openen. Dat was illegaal, maar de gevolgen wou hij er graag bij nemen.

Vorig jaar in januari begon hij ‘s nachts in het geheim met een ploeg te graven op de plaats die zijn vader had aangewezen. Ze geraakten vier meter diep en zagen dat ze wel degelijk bij de ingang van de tunnel waren aanbeland: ze vonden de bel van de troepen destijds om alarm te slaan, honderden gasmaskerbussen, machine- en andere geweren, bajonetten en ook de stoffelijke resten van twee soldaten. Pierre Malinowski legde daarna alles weer dicht en probeerde de plaats achter te laten zoals hij ze gevonden had. Hij stapte vervolgens opnieuw naar de overheid, maar opnieuw was hij ontgoocheld over het uitblijven van een reactie. Daarom deed hij tien maanden later zijn verhaal in de Franse krant Le Monde.

Wat nu?

Pierre Malinowski is in archeologische en geschiedkundige middens niet graag gezien. Diane Tempel-Barnett, woordvoerster van de Duitse Oorlogsgravencommissie (VDK), zei tegen de Duitse radio: “Om eerlijk te zijn, zijn we niet erg enthousiast over de ontdekking. Eigenlijk vinden we het allemaal heel jammer”. Malinowski overtrad ook de wet, toonde volgens critici geen respect voor de laatste rustplaats van de soldaten, spoorde anderen aan om op hun eentje opgravingen te doen, en dwong de Franse overheid om actie te ondernemen. Die laatste weet nog niet wat gedaan en trad in overleg met de Duitse regering. Moet er een herdenkingsmonument komen, een museum? Moeten archeologen zo veel mogelijk informatie verzamelen? Op z’n minst moet de tunnel ofwel weer opengemaakt ofwel beschermd worden. Er kwamen inmiddels al plunderaars op bezoek.

Negen van de soldaten die op 4 en 5 mei 1917 stierven in de tunnel konden worden geïdentificeerd. “Ik hoop dat de lijken kunnen worden opgegraven om ze aan de hand van hun herkenningsplaatje te identificeren”, zegt Mark Beirnaert, WOI-onderzoeker en genealoog. “Het zou dan gepast zijn dat ze dit koude, griezelige graf kunnen verlaten en dat ze samen als kameraden worden begraven.” Dat gebeurde eerder al met meer dan 400 Duitse soldaten die in 1973 gevonden werden in een gelijkaardige tunnel in Mont Cornillet ten oosten van Reims.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234