Zondag 17/11/2019

Smartphone

Uw smartphone richt nogal wat schade aan: kan dat niet eerlijker en duurzamer?

Beeld © Maksym Yemelyanov

De smartphone die u na een paar jaar gebruik achteloos in een la laat verdwijnen, komt onder nogal problematische omstandigheden tot stand. Kan dat niet eerlijker? 

Ze liggen er vredig bij, de oude telefoons in de stoffige la, maar achter hun schermpjes gaan vaak verhalen schuil van kinderarbeid, ingestorte mijnschachten en burgeroorlog. Van landschapsverminkende mijnen waaruit giftige stoffen weglekken en van broeikasgasuitstotende fabrieken. En dan koopt de gemiddelde consument na een jaar of twee, drie doodleuk een nieuwe gsm.

Wat zit er achter deze problemen achter onze mechanische metgezellen? En kan het ook anders? We vroegen het experts uit het veld, bekeken rapporten van telefoonmerken zelf en spraken met Fairphone, een in 2013 opgericht, Nederlands telefoonmerk dat onlangs zijn nieuwste model uitbracht; de Fairphone 3. Juist door de grote moeite die het moet doen om zijn toestellen ‘eerlijk’ te maken, illustreert dit bedrijf als geen ander hoe diepgeworteld de problemen van de telefoonindustrie zijn.

1. Bloedmineralen, armoede en kinderarbeid

Mijnwerkers die zonder helm of beschermende kleding te diepe schachten graven, terwijl de benodigde versteviging ontbreekt; instortende wanden met dodelijke afloop en verstikking door zuurstofgebrek komen niet voor niets voor. Jongeren van een jaar of 14 die naar ertsen graven in plaats van op school zitten. Kleine kinderen die met hun ouders zijn meegekomen en rondrennen over het met gevaarlijke putten en chemicaliën bezaaide mijnterrein. Het zijn dit soort taferelen die Gersom Ferrufino, werkzaam voor Fairphone, tegenkomt als hij zelf de mijnen bezoekt.

De mijnen die hij beschrijft, zijn niet de grote corporaties die op massaschaal grondstoffen delven met indrukwekkende machines achter hoge hekken. Het gaat hier om de kleinschalige mijnbouwer, die alleen of in kleine groepjes werkt, doorgaans niet onder de vlag van een officieel mijnbedrijf. De metalen die zij naar boven halen, van tin tot kobalt, tantaal en goud, behoren tot de ruwweg veertig mineralen die er achter het telefoonscherm voor zorgen dat het apparaat het doet.

In 2017 werkten 40 miljoen mensen in dit soort kleinschalige mijnbouw, schat het Internationale Instituut voor Duurzame Ontwikkeling, al kan het werkelijke aantal hoger liggen. Hoe dan ook zijn het er vele malen meer dan in de industriële mijnbouw.

Velen van deze kleinschalige mijnbouwers zijn dagarbeiders, zegt Ferrufino. ’s Ochtends bieden ze hun diensten aan. Als er die dag werk voor hen is, hangt hun beloning af van wat ze naar boven hebben gehaald. Het resultaat is een schrijnende onzekerheid, armoede en daardoor jongeren die zich gedwongen zien om maar vast aan het werk te gaan, in plaats van naar school.

Arbeiders van de Congolese Kasulo-mijn vullen zakken met kobalt, bovengehaald door collega’s. Beeld Corbis via Getty Images

Dan is er de kwestie bloedmineralen. Die speelt vooral in Congo, dat een van de grootste mineralenvoorraden ter wereld heeft. Binnen de landsgrenzen liggen onder meer indrukwekkende hoeveelheden kobalt, een essentieel deel van veel accu’s, en goud, dat tot de beste geleiders van stroom behoort en waardoor onder meer de onderdelen van een telefoon razendsnel met elkaar kunnen communiceren.

In sommige gevallen, legt Ferrufino uit, worden de opbrengsten van die mineralen belast door lokale machthebbers. Dat kan de Congolese overheid zijn, maar ook een gewapende militie. Zo dragen elektronica als mobiele telefoons bij aan het voortslepende geweld in het land, dat door de jaren heen al miljoenen levens heeft geëist.

Dat is niet puur te wijten aan onverschilligheid van de telefoonbedrijven. Ook de mineralen in de Fairphone kunnen van dit soort bronnen afkomstig zijn, geeft directeur Eva Gouwens zonder omhaal toe. In de hedendaagse productieketen is het volgens haar vrijwel onmogelijk om na te gaan waar grondstoffen precies vandaan komen. “In zo’n telefoon zitten 1.200 componenten met in totaal 40 mineralen, van meerdere fabrieken”, zegt ze. “Alleen al voor de antenne van een Fairphone werken vier bedrijven samen.”

Laat staan hoe ingewikkeld dit is voor een gigant als Samsung. In zijn laatste duurzaamheidsrapportage geeft het bedrijf aan 2.389 directe leveranciers te hebben (in totaal, niet alleen voor telefoons). Achter die directe leveranciers zit nog een complex web van leveranciers van kleinere onderdelen, smelterijen, tussenhandelaren en, uiteindelijk, de mijnwerker. Geen wonder dat het zo goed als onmogelijk is om van elk grammetje nikkel of wolfraam na te gaan waar het vandaan komt.

Fairphone pakt het daarom anders aan: het probeert evenveel eerlijk gewonnen materialen aan de keten toe te voegen als dat het in zijn telefoons stopt. Probeert, want zelfs dit voor elkaar krijgen is een traag en moeizaam proces, zegt Gouwens. Het bedrijf richt zich allereerst maar op acht mineralen, waaronder goud en kobalt. Van de totale hoeveelheid die hiervan nodig is voor de Fairphone 3, zegt het bedrijf iets meer dan 30 procent uit verantwoorde bronnen te halen. Volgend jaar moet dat 60 procent worden.

Door lokale partners te zoeken probeert Fairphone de omstandigheden van mijnbouwers te verbeteren, bijvoorbeeld door ze onder de vlag van een mijnbedrijf te krijgen, met een vast loon en veiligere werkomstandigheden, zegt Gouwens. “We hebben mensen ter plekke. Vanuit hieruit kun je die problemen niet structureel veranderen.”

2. Grondstoffenschaarste en broeikasgassen

“Waarom staat er in de supermarkt geen automaat waar je oude telefoons kunt inleveren?” vraagt Jan Jonker, hoogleraar duurzaam ondernemen aan de Radboud Universiteit. “En dat je er dan 8 euro voor boodschappen voor terugkrijgt. Waarom zit er wel statiegeld op flessen, maar niet voor iets dat veel waardevoller is: de grondstoffen in telefoons?”

De antwoorden kent hij ook. Materialen in een telefoon zodanig scheiden dat ze een bruikbare zuiverheid krijgen is ingewikkeld, energieverslindend en tijdrovend. Een proces van demonteren, versnipperen en zowel handmatig als chemisch scheiden. En dan nog kun je nooit alles terugwinnen. Oftewel: recyclen is relatief duur en loont alleen bij waardevolle materialen als goud. Vandaar de geringe druk vanuit de industrie om oude telefoons in handen te krijgen.

Dus verdwijnen veel waardevolle grondstoffen in elektronica ongebruikt tussen het afval of in een kast. Afgelopen juli vestigde de Nederlandse recyclevereniging NVMP nog de aandacht op de ‘onzichtbare afvalberg’ aan elektronica die zich bij huishoudens opstapelt. Volgens de laatste Global E-Waste Monitor van de Verenigde Naties, uit 2017, wordt wereldwijd amper 20 procent van het elektronische afval gerecycled.

Jonge mannen ontmantelen mobiele telefoons in Agbogbloshie, een wijk in de Ghanese hoofdstad Accra. Beeld Photothek via Getty Images

Is dat een probleem? De voorraden met mineralen die in telefoons zitten dreigen voorlopig niet uitgeput te raken, zegt David Peck, die circulair ontwerp en kritieke mineralen onderzoekt aan TU Delft. Maar dat betekent niet dat er geen reële bevoorradingsrisico’s zijn.

Allereerst vreest hij dat de energietransitie, met al die benodigde zonnepanelen en elektrische auto’s, de vraag naar mineralen weleens harder zou kunnen opdrijven dan de producenten kunnen bijhouden. “Want het kan zo tien jaar duren om een nieuwe mijn op te zetten.”

Bovendien, vervolgt hij, hebben sommige landen vrijwel de gehele voorraad van een specifiek mineraal in handen, zoals China en Brazilië. Dat creëert afhankelijkheid. Eerder dit jaar dreigde een hoge Chinese ambtenaar al dat het de VS de toegang tot belangrijke grondstoffen kan ontzeggen als de handelsoorlog escaleert.

En dan is er nog het milieu-effect van telefoons. Van de littekens in het landschap door het afgraven en de giftige chemicaliën als kwik die in de mijnbouw worden gebruikt, tot de broeikasgassen die vrijkomen tijdens het in elkaar zetten van de onderdelen.

Onderzoekers van de McMaster-universiteit in Canada berekenden in 2018 dat de ICT-industrie verantwoordelijk is voor iets minder dan 3 procent van de wereldwijde broeikasgassenuitstoot. Tien jaar eerder was dit nog ongeveer 1 procent. Voor een belangrijk deel komt dit door de geëxplodeerde populariteit van smartphones, schrijven de onderzoekers.

Daarbij scheelt het heel wat aan broeikasgassen als je langer met één toestel doet, blijkt bijvoorbeeld uit de milieurapportages die Apple van zijn telefoons maakt. Zo komt naar schatting 80 procent van de uitstoot die de iPhone XS veroorzaakt vrij tijdens de productie. Het gemiddelde gebruik van de consument die zijn telefoon aan de oplader hangt, is naar schatting verantwoordelijk voor 15 procent van de uitstoot.

Fairphone bouwt zijn telefoons daarom op uit losse modules, die vastzitten met schroeven en dus makkelijk zijn te vervangen. Beeldscherm kapot? Je zet er gewoon zelf een nieuw op. Is er een betere camera op de markt gekomen? Daarvoor hoeft niet de complete telefoon de deur uit; vervang gewoon de oude. Dat het bedrijf vijf jaar lang systeemupdates van Android belooft, waardoor ook de laatste apps ondersteund zijn, komt de houdbaarheid ten goede. Veel Android-toestellen houden hier al na twee jaar mee op.

Bovendien maakt het bedrijf zelf gebruik van hergebruikte materialen. Zo is meer dan 50 procent van het koper en 90 procent van het wolfraam in de telefoon gerecycled. Opnieuw: geen 100 procent. Volgens Fairphone zelf is dat omdat niet voor elk van de 1.200 componenten een leverancier gevonden kan worden die gebruikmaakt van gerecycled materiaal. Zeker omdat het telefoonmerk slechts beperkt eisen kan stellen: daarvoor is het een te kleine speler.

Het modulaire ontwerp van de Fairphone maakt recyclen eenvoudiger, omdat je een telefoon met losse componenten makkelijker uit elkaar haalt dan een vastgelijmd apparaat. En toch onderzoekt het bedrijf nog wat de beste methode is om zijn telefoons te recyclen. De reden: zelfs het recyclen van een telefoon die op recyclen is gebouwd is een kostbare en energieslurpende aangelegenheid.

3. Is er wel een oplossing?

Zelfs met de beste bedoelingen kun je op dit moment dus geen smartphone bouwen die volledig uit ‘verantwoorde’ bouwstenen bestaat, laat het verhaal van Fairphone zien. Hetzelfde geldt voor een smartphone zonder substantieel klimaateffect.

Het doel is dan ook om de productieketen van binnenuit te verbeteren, stapje voor stapje, zegt Eva Gouwens van Fairphone. “We willen consumenten laten zien dat dit kan en andere fabrikanten tonen dat er een markt is voor ethische telefoons. Met commercieel succes kun je de rest van de industrie overtuigen. En hoe groter je bent, hoe beter je onderhandelingspositie bij leveranciers en hoe meer veranderingen je teweeg kunt brengen.”

Niet dat de andere telefoonmerken mens en milieu volledig negeren. De laatste jaren hebben verschillende bedrijven doelen gesteld rondom duurzaamheid en bijvoorbeeld het terugdringen van conflictmineralen in hun producten. 

Om de zoveel jaar brengt Greenpeace een rapport uit waarin elektronicaproducenten langs de milieumeetlat worden gelegd. Daarbij kijkt de organisatie vooral naar energieconsumptie, gebruikte grondstoffen en de inzet van schadelijke chemicaliën. In de laatste editie, uit 2017, komt Fairphone als meest milieuvriendelijk uit de bus, maar boekt ook Apple goede resultaten. Dit onder meer vanwege het grootschalige gebruik van duurzame energie, het voornemen om tin en aluminium te gaan hergebruiken en de transparantie van het bedrijf. Dat laatste wordt geïllustreerd door de milieurapportages die het merk van elk nieuwe model maakt.

Wel merkt Greenpeace op dat Apple zijn producten steeds minder geschikt maakt voor recyclen, een bredere trend onder elektronicaproducenten. Andere telefoonmerken komen er bij de milieuorganisatie bovendien minder goed uit. Zo krijgt Samsung ervan langs, onder meer omdat het slechts 1 procent van zijn energie uit hernieuwbare bronnen zou halen. Sindsdien heeft het bedrijf aangekondigd dit in 2020 naar 100 procent te willen brengen in Europa, de VS en China.

En het zijn deze merken die invloed hebben, blijkt als je de verkoopcijfers erbij pakt. Mooi hoor, dat Fairphone volgens Gouwens zo’n 175.000 stuks van zijn oude modellen verkocht en voor het einde van dit jaar 40.000 exemplaren van de Fairphone 3 hoopt te verkopen. Maar zet dat af tegen pakweg Huawei, dat alleen al in de eerste helft van dit jaar 118 miljoen telefoons verkocht. Meer dan 650.000 stuks per dag.

“Fairphone biedt handgemaakte, leren handschoenen, terwijl de meesten naar de Hema gaan voor massa-geproduceerde exemplaren”, is de typering van Jan Jonker van de Radboud Universiteit. “Ik heb heel veel respect voor Fairphone, ze roeien tegen de stroom in. Het moet anders en zij laten zien dat het kan. De vraag is: heeft het effect?”

Volgens hem is de bijdrage van bedrijven als Fairphone vooral bewustwording en aantonen dat problemen best aan te pakken zijn. Maar willen de grote jongens meebewegen, dan is wat hem betreft toch echt overheidsingrijpen nodig.

Daar zijn ook al ontwikkelingen, wijst David Peck van de TU Delft. Zo treedt begin 2021 een nieuwe EU-wet in die Europese importeurs van tin, wolfraam, tantaal en goud verplicht om te importeren uit bronnen die geen conflicten of illegale exploitatie in de hand werken. In de VS is al sinds 2010 een wet van kracht die de import van conflictmineralen aan banden moest leggen. “De EU is een economische grootmacht”, zegt Peck. “Ik denk dat deze wet een positieve invloed zal hebben, al zie ik het vooral als een eerste stap.”

De kern van het probleem, denkt hij, blijft bij dit soort wetten de ondoorzichtigheid van de keten. “Als ik tegen mensen uit de industrie zeg: we moeten weten waar alle materialen vandaan komen, dan rollen ze met hun ogen. Of ik wel doorheb hoe ingewikkeld dat is. Dan zeg ik: ja. Maar het moet te doen zijn. In elke stap van de keten is er íémand bij die kan zien wat er gebeurt.”

Hiernaast is circulair ondernemen – het terugwinnen van gebruikte grondstoffen en ze opnieuw gebruiken – duurder dan telkens nieuwe grondstoffen opkopen, zegt Jan Jonker. “Bedrijven die dit proberen, houden het daarom vaak niet vol, de huidige regelgeving is ingesteld op lineaire productie. Ik heb zo honderden nieuwkomers gezien, die een bijna tragische overlevingsstrijd voeren. Hun hele hebben en houden zetten ze in om hun bedrijf in leven te houden. Na vier, vijf jaar hard vechten gaan de meesten weer ten onder.”

Jonker is daarom voor het financieel ondersteunen van nieuwe bedrijven met een circulair model door de overheid. En voor belastingregelingen die duurzaamheid en eerlijke lonen in de hand werken. “Om de Fairphones van deze wereld structureel levensvatbaar te maken.”

Hoe bevalt de nieuwe Fairphone eigenlijk?

Kijk je puur naar de prijs, dan zijn er voor 450 euro veel betere telefoons te koop. De Fairphone 3 is twee keer zo dik als de meeste smartphones en heeft een relatief klein scherm door de brede randen eromheen. Gezichtsherkenning ontbreekt en het toestel heeft minder werkgeheugen dan telefoons die hetzelfde kosten.

Kortom: bijdragen aan duurzaamheid en eerlijkheid heeft een prijs. Maar als die zaken je aan het hart gaan en je er wat extra geld voor wil neertellen, loop je met de Fairphone 3 beslist niet rond met een halfbakken mobieltje. De telefoon bevat het moderne Android 9, waarmee je de laatste apps kunt installeren en games probleemloos kunt spelen. De camera doet het zeker bij goed licht prima en de vingerafdruksensor op de achterkant werkt soepel en snel. Met 64 gigabyte heeft de gemiddelde gebruiker ruim voldoende opslagruimte. Wie toch meer wil kan extra geheugen toevoegen met een SD-kaartje.

Wie de modules wil vervangen, hoeft bepaald geen techneut te zijn. Nadat je de achterkant van de telefoon afklikt, komen dertien kleine schroefjes tevoorschijn die je met de bijgeleverde schroevendraaier verwijdert, waarna het display loskomt. Vervolgens kun je de modules, zoals die met de camera of de speaker, eenvoudig losschroeven, en met hetzelfde gemak een nieuwe bevestigen. Een kwartiertje prutsen, veel meer komt er niet bij kijken.

Een oplaadkabel is weliswaar apart bij te bestellen, maar zit er niet standaard bij. Dit is een bewuste keuze van Fairphone: scheelt toch weer waardevolle grondstoffen. Want laten we wel wezen, de meeste mensen hebben nog wel één of meerdere USB-kabeltjes rondslingeren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234