Zaterdag 19/10/2019

25 jaar Gaia

"Uw hond ziet u graag, en niet alleen omdat u hem voedt"

Beeld Wouter Van Vooren

Zijn de poes en de hond thuis alleen maar aanhankelijk omdat ze eten krijgen? Wat voelt een varken als het geslacht wordt? Vragen die tot voor kort werden afgedaan als onnodig en absurd, maar die volgens de Luikse coma-professor Steven Laureys wel een antwoord verdienen. "We moeten af van het arrogante idee dat mensen de enige zoogdieren zijn met een bewustzijn."

Steven Laureys (48) is opnieuw vader geworden en dat mag geweten zijn: de professor neurologie aan de Universiteit Luik en hoofd van de Giga Consciousness Research Centre and Coma Science Group, waar hij met een dertigtal collega's comapatiënten onderzoekt, ontvangt ons bij zijn thuis met zijn pasgeboren zoon vastgesjord op de buik. De kleine Louis, amper één week oud, zal het hele interview geen kik geven. Pas wanneer zijn vader het antwoord op de laatste vraag heeft gegeven, zet hij zijn keel open – alsof hij weet: nu kan het.

“Geweldig, toch?”, glimlacht Laureys. Bijna anderhalf uur ging het over de recentste inzichten over bewustzijn bij dieren. Maar voor baby's zijn die er ook, aldus Laureys. “Een paar decennia geleden zei men op de universiteiten nog dat pasgeborenen niets voelen. Ze ondergingen soms erg invasieve ingrepen zonder rekening te houden met hun pijn. Dierenartsen in spe leerden dan weer dat dieren niets voelen. Vroeger dacht men ook dat de aarde het middelpunt van alles was – Copernicus was de eerste om ons wereldbeeld te vergroten.”

Bevinden we ons wat inzichten over dierenwelzijn betreft in een copernicaanse revolutie?

“Absoluut. Het onderzoek naar bewustzijn bij dieren is een van de grote evoluties in de bio-ethiek. René Descartes heeft ons destijds geen grote dienst bewezen door te stellen dat dieren 'automata' zijn en dat de mens de enige is die een ziel heeft. Charles Darwin heeft er als eerste op gewezen dat dieren emoties hebben. Ik vind het choquerend als ik merk dat sommige collega's het daar nog altijd moeilijk mee hebben. Vanuit biologisch standpunt is het onhoudbaar en arrogant om te stellen dat de mens de enige is met een bewustzijn. Je moet dat overigens niet zwart-wit zien: bewustzijn is een progressief gegeven.”

De vraag of dieren een bewustzijn hebben, kunnen we dus niet met een simpele ja of nee beantwoorden?

“Die vraag kun je momenteel niet beantwoorden omdat niemand kan verklaren wat bewustzijn precies is. Wat je wel kunt zeggen, is dat het brein steeds meer aan belang wint. Als je brein beschadigd is, leidt dat tot een trauma. Ook als je drugs neemt of wanneer je slaapt, verandert de perceptie van de wereld en jezelf."

De spiegeltest die de Amerikaanse psycholoog Gordon Gallup in 1970 met verschillende dieren deed, is toch een belangrijke aanwijzing dat ze over een bewustzijn beschikken? Gallup zette een stip op het lichaam van de dieren, die ze alleen maar in een spiegel konden zien. Chimpansees, orang-oetans, bonobo's, dolfijnen, eksters en olifanten bleken zich bewust te zijn van de stip.

“De spiegelproef is eigenlijk een test van zelfherkenning. Een interessante test, daar niet van, waar honden overigens niet in slagen – dieren die we nochtans enige mate van intelligentie toeschrijven. Voor hen is er een aangepaste test ontwikkeld. Honden leven immers niet in een visuele wereld, maar zijn veel meer neusgericht. Als je de spiegeltest doet met een geur, reageren honden daar wel op.

“Wat je bij de spiegeltest doet, is conclusies trekken op basis van gedrag. Dat zijn we ook geneigd te doen bij comapatiënten. Als ik met een licht in de ogen van een comapatiënt schijn, verkleint de pupil. Maar dat is een reflex, zoals de kniepeesreflex. Dat kun je niet onderdrukken, daar heb je geen brein voor nodig. Alleen is het niet evident om het onderscheid te maken tussen een reflex en gewild gedrag. Waarschijnlijk zijn veel van onze gedragingen initieel instinctief. Maar je leert dingen controleren en daar bouw je op voort. Dieren doen dat ook.

“We hebben te lang een taboe van gemaakt van bewustzijn bij dieren. Dat toegeven zou zogezegd een gevolg zijn van antropomorfisme (menselijke eigenschappen toeschrijven aan niet-menselijke wezens, SS). Ik vind dat raar. Over gedrag mogen wetenschappers wel praten, maar over emoties moeten ze zwijgen. Jane Goodall en Dian Fossey (bekend om hun werk met primaten, SS) tekenden veertig jaar geleden al gedrag op bij apen dat verder gaat dan instincten en reflexen.”

Is ons bewustzijn hetzelfde als dat van dieren?

“Het is duidelijk dat wij vanuit een biologisch standpunt veel gemeen hebben met andere diersoorten. De hersencellen van mijn hond Charlie zijn dezelfde als die van jou. De neuronen zien er hetzelfde uit, met dezelfde synapsen en dezelfde neurotransmitters. Als je Charlie morfine geeft, gaat hij ook minder pijn voelen. En toch blijven we het moeilijk hebben om emoties bij dieren te aanvaarden.”

Is het scala aan emoties bij dieren niet beperkter dan bij de mens?

“Ah ja?”

Dieren zouden niet in staat zijn tot complexe emoties zoals spijt of verlangen.

“Maar dat wordt geschreven door mensen die zichzelf als maatstaf nemen! Charlie zal nooit een doctoraatsthesis schrijven, maar hij kan spelen, triest zijn, aanhankelijk. Vorig jaar is in Science een onderzoek verschenen waaruit blijkt dat dieren empathie hebben. Gorilla's, orang-oetans en bonobo's zagen hoe iemand in een andere ruimte een voorwerp te zien kreeg. Daarna verliet de persoon de ruimte en verstopten de onderzoekers het voorwerp. Wanneer de persoon weer binnenkwam, bleken de dieren allemaal eerst te kijken naar de plaats waar de testpersoon het voorwerp het laatst gezien had. Daarvoor moet je je in het brein van een ander kunnen verplaatsen en weten: die persoon gaat eerst dáár zoeken.

“We hebben ook lang gedacht dat de mens de enige was die gereedschappen kon maken. Maar eksters blijken een paperclip zodanig te kunnen gebruiken dat ze ermee eten uit een voederbakje kunnen halen langs een buis.”

Steven Laureys met zijn hond Charlie. Beeld Wouter Van Vooren

Maar het brein van een hond of dat van een ekster is toch veel kleiner dan dat van een mens?

“Klopt, maar jouw brein is ook kleiner dan dat van mij. En zwarten hebben statistisch gesproken een kleiner brein dan Europeanen. Olifanten en walvissen hebben dan weer een groter brein. We moeten daar voorzichtig in zijn.

“Dieren zijn meer dan een hoopje reflexen. Net als wij hebben ze neuronen om een symbolische voorstelling te maken van hun omgeving en daar adequaat op te reageren. Het leven is ontstaan in het water. Eencelligen moesten op zoek gaan naar voedsel en leerden zo gevaar te vermijden. Hoe verder het leven het land in trok, hoe complexer de symbolische voorstelling van de omgeving werd. Een leeuw die een antilope ziet aan de andere kant van het meer moet een strategische beslissing nemen: ga ik door de bossen of via het water? Hoe rijker de symbolische voorstelling, hoe groter de kans dat de leeuw de antilope te pakken krijgt.”

Als we aanvaarden dat dieren kunnen denken en voelen, welke ethiek moeten we daar dan uit distilleren?

“Net dezelfde ethiek als wanneer je dieren zou vervangen door zwarten. Of vrouwen. Of kinderen.”

Hoever moeten we daarin gaan?

“Tja, waar stoppen vrouwenrechten? En kinderrechten? Men heeft mij ook al eens gevraagd wie ik het eerst zou redden als mijn huis afbrandt: een gezinslid of mijn huisdieren? Maar dat soort redeneringen maak je niet vanuit een ethisch standpunt – ik vraag me ook niet af of ik mijn dochter of mijn zoon zou redden.”

Laat mij de vraag anders stellen: hoeveel pijn mag een varken lijden om er worst van te kunnen maken?

“De eerste stap is om te zeggen dat dieren pijn kúnnen lijden – nog altijd een onderwerp van discussie. Dat maakt ons leven lastiger, want als varkens, koeien en kippen gevoelens en ervaringen hebben, hoe moeten we dat dan doen als we die beesten willen opeten? Bon, eigenlijk is er geen probleem, want je kunt perfect vegetarisch leven.”

Niet iedereen kan of wil dat, ook mensen die aanvaarden dat dieren gevoelens hebben.

“Ik weet het. Ik probeer volledig vegetarisch te eten, maar dat lukt me niet altijd. Mijn zoon wel: hij is bijzonder geëngageerd en een voorbeeld voor ons gezin. Toen hij filmpjes zag over het dierenleed in slachthuizen, is hij overstag gegaan. Maar wat doe je als volwassene? Je kijkt de andere kant op. Als je dat moet doen, dan is er iets fundamenteels fout.”

En dus is de vraag: hoeveel pijn mag een dier lijden?

“Dat is een moeilijke. Hoeveel pijn mag een jongetje lijden dat mijn sneakers heeft gemaakt? Onderzoekers hebben de breinen van varkens bestudeerd om obesitas en beloning te begrijpen. Een varkensbrein is kleiner dan dat van ons, maar mij valt net op hoeveel overlap er is. Net als bij ons werkt prozac op de serotonine-receptoren van varkens. Fascinerend! Ook de dopamine-receptoren blijken frappant identiek te werken. Dus als we een varken bestuderen, mogen we het vergelijken met een mens, maar als het over emoties gaat, zou het ineens een ander verhaal zijn? Dat kunnen we niet meer volhouden.”

Dieren kunnen ook wreed zijn. Ze eten elkaar op.

“Mensen kunnen ook wreed zijn en elkaar vermoorden. Maar tegelijk hebben we ook mensenrechten geschreven en de democratie uitgevonden. En: dierenrechten. Het is niet omdat een leeuw een antilope opvreet, dat wij zomaar onze gang kunnen gaan met dieren. Maar dat betekent niet dat iedereen op dezelfde voet staat – dat zou absurd zijn. Ik ga niet met een borstel de weg vegen om geen insecten te pletten.”

Volgens Daniel C. Dennett, een beroemde Amerikaanse filosoof die gespecialiseerd is in bewustzijn, hebben dieren geen bewustzijn. Zit hij fout?

“Uiteraard. Goed, we begrijpen bewustzijn niet, en dat weet Dennett ook, maar de wetenschap daarover wordt permanent herschreven. Ik heb met enkele collega's de Cambridge Declaration on Consciousness in Non-Human Animals onderschreven, een verklaring waarin we zeggen dat je geen cortex, een menselijke hersenschors, nodig hebt om een bewustzijn te hebben. 

"Wist je trouwens dat octopussen, wier hersenen tot in hun tentakels zitten, dingen kunnen leren? Onderzoekers hadden een octopus getraind om lockers te openen waarin een beloning zat. Toen ze in een aquarium ernaast een octopus zetten die dat nog nooit had gezien, bleek die de lockers evengoed te kunnen openen, enkel en alleen door het gedrag van de eerste octopus te kopiëren. Hoe kun je dan ooit nog calamares eten? (lacht) Vervelend, want ik lust dat graag.”

U hebt vroeger op ratten geëxperimenteerd. Hoe kijkt u daar nu op terug?

“Met het nodige pragmatisme. Als arts wil je kennis opdoen en medicijnen ontwikkelen, maar je wilt geen dieren mishandelen. Er zijn nu alternatieven: je kunt toxicologie doen op cellijnen (het product van een celcultuur, dat op basis van plantaardige organismen kan worden gemaakt, SS). Maar ik zou graag meer transparantie en communicatie zien. Nu is het zo dat ik een studie kan opzetten en mijn collega's in Vlaanderen en Frankrijk doen precies hetzelfde. Dat is niet efficiënt.

“Je moet expertisecentra identificeren die op bepaalde pathologieën werken. En dan een opendeurdag organiseren, waarop je uitlegt: oké, ik opereer een chimpansee, maar ik heb geen andere keuze en we doen dat in de best mogelijke omstandigheden. Vandaag worden miljoenen labodieren gebruikt voor medische experimenten. Dat kan een stuk minder.”

Laureys met zijn pasgeboren zoon Louis en hondje Charlie. Beeld Wouter Van Vooren

U bestudeerde pijn. U moest uw ratten pijn doen.

“Dat werd ook van mij verwacht. Ik was toen nog student geneeskunde en dan geraak je snel in een routine. Maar als onderzoeker moet je voorzichtig zijn. Want als niemand zich verantwoordelijk voelt, kan dat leiden tot gevaarlijke situaties. Ik probeer aan mijn universiteit ervoor te zorgen dat degene die het onderzoek doet ook degene is die het dier voedert, verschoont en euthanaseert. Als je dat gaat opsplitsen, kom je tot wantoestanden zoals in de slachthuizen: iedereen doet zijn ding, zonder vragen te stellen.

“Ik ben blij dat ik niet meer op dieren moet experimenteren, ik bestudeer nu pijn bij mensen. Ik zeg niet dat we morgen moeten stoppen met dierproeven. Maar laat ons alstublieft voorzichtig zijn.”

Hoe hebben uw eigen onderzoeksinzichten uw houding tegenover dieren bepaald of veranderd?

“Ik durf te zeggen dat ik minder arrogant ben geworden. Als kind hebben we een gezonde nieuwsgierigheid en compassie, maar die laten we als volwassene een beetje varen. Ik werk met mensen die ernstige hersenletsels hebben. Zij kunnen niet communiceren, ik moet aan hun gedrag aflezen wat ze mogelijk ervaren. Al snel besefte ik een parallel met wat ik vroeger met mijn ratten deed. Het is trouwens niet omdat je niet meer kunt communiceren, dat je volledig onbewust bent.

“Vier jaar geleden hebben wij thuis een hond en een poes geadopteerd – bizar voor iemand die vroeger allergisch was aan honden en katten, tot astmatische aanvallen en hospitalisaties toe. Charlie heeft me doen inzien dat dieren meer zijn dan de 'automata' van Descartes.”

Ik neem aan dat uw opvattingen over bewustzijn ook al heeft uitgetest op Louis.

“Meer nog: deze morgen waren mijn vrouw, die psychologe is, en ik aan het kijken of Louis al oogvolgbewegingen heeft – een test die ik ook doe bij patiënten die een coma overleven. Oogvolgbewegingen zijn niet-reflexmatige responsen, een eerste teken van minimaal bewustzijn. Maar ik moet toegeven dat dat bij Louis toch een beetje tegenviel.

“We hebben hem trouwens al getest van voor zijn geboorte. Een Duitse collega van mij onderzoekt het magnetisch veld rond het brein van foetussen en werkt met in-uteroscans. In de baarmoeder heeft Louis verschillende reeksen bieptonen gehoord en onderzoekers hebben gekeken hoe zijn brein daarop reageerde, om te zien of hij een werkgeheugen heeft. De resultaten zijn nog niet bekend, maar ik hoop uiteraard dat hij de cover van Nature haalt. (lacht)

“Het is ontzettend moeilijk om te zeggen wanneer bewustzijn begint. We weten dat het progressief is en niet-lineair – het gevolg van de complexe biologische wezen die we zijn. Ik las onlangs over een onderzoek waarbij honden een MRI-scan ondergingen. De hond kreeg beelden te zijn van zijn baasje en in zijn brein bleken dezelfde structuren op te lichten als die van jou, wanneer je je partner ziet. Heeft een hond daarom dezelfde emoties als jij wanneer je je partner ziet? Waarschijnlijk niet, maar het geeft stof tot nadenken. Je hond houdt van je, en niet alleen omdat je hem voedt. Dat is de ongemakkelijke waarheid.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234