Vrijdag 03/04/2020

Uur van de waarheid voor Radovan Karadzic

Radovan Karadzic (64) wordt verdacht van massamoord in de meest barbaarse oorlog in Europa sinds het nazitijdperk. Tenzij zijn voortvluchtige rechterhand generaal Ratko Mladic alsnog in de kraag wordt gevat, krijgt met dit proces vermoedelijk ook het door de VN gerunde Internationaal Strafhof voor ex-Joegoslavië (ICTY) zijn beslag. Honderden journalisten uit de hele wereld zijn voor de opening van het proces naar het Statenkwartier in Den Haag afgezakt. Daar, in de voormalige kantoren van een Nederlands verzekeringsbedrijf, moet een van de hoofdaanstichters van de Balkanoorlogen vandaag voor de rechter verschijnen. Vorige week evenwel, in wat als een eerste provocatie werd beschouwd, maakte Karadzic met een brief duidelijk aan het hof dat hij zijn kat zou sturen. Of het werkelijk zo’n vaart zal lopen, is echter nog de vraag. In het voorbije weekend kwam - tot verbazing van Karadzics advocaat Peter Robinson - immers aan het licht dat er twee versies van Karadzic’ brief circuleerden. In de Servische, met cyrillische karakters opgestelde brief, waar de beklaagde persoonlijk de controle over had, heet het enkel dat hij niet klaar is met zijn verdediging, en is er geen sprake van weg blijven. Dat laatste element dook pas op in de Engelse vertaling, zegt het in het Joegoslaviëtribunaal gespecialiseerde persbureau Sense. Die vertaling werd ook door de internationale media overgenomen. Zoals bekend probeert de vroegere heerser uit Pale, een voorstad van Sarajevo, uitstel van proces te verkrijgen, maar daar is hij tot dusver niet in geslaagd. Karadzic heeft dan wel een batterij advocaten in de arm genomen, zijn verdediging zal hij zelf voeren. Toegegeven, het dossier waar de hoofdverdachte van de genocide tegen de Bosnische moslims en Kroaten zich doorheen moest vreten, telt een miljoen pagina’s. Als de rechters over één nacht ijs gaan, zeggen waarnemers, dan dreigen ze fouten te maken die ook eerdere processen voor het Joegoslaviëtribunaal duur te staan zijn gekomen. Wijlen de Servische oud-president Slobodan Milosevic werd daardoor meermaals als psychologische winnaar gepercipieerd. Ook heeft Karadzic (een man die ooit het branden van de Bosnische hoofdstad Sarajevo bezong) lering kunnen trekken uit de andere rechtszaken voor het ICTY, met name voor het hanteren van obstructietactieken. Bij voorbaat is zeker dat ook Karadzic de rechtbank in diskrediet zal proberen te brengen als een politiek circus, of er zelf een van zal willen maken aan de hand van vlammende betogen waartegen zijn rechters moeilijk weerwerk zullen kunnen bieden. Voor hij in de late winter van 2006 aan een hartstilstand overleed (waarna ook het proces tegen hem ten grave werd gedragen) was dát Milosevic’ modus operandi geweest. Andere beklaagden riepen ziekte in om niet voor de rechters te hoeven verschijnen, of gingen op tijd en stond in hongerstaking.

Republika Srpska

Ook in Bosnië zelf zijn de verwachtingen omtrent de zaak-Karadzic niet al te hooggespannen. In The Guardian getuigt Emir Suljagic, een moslim uit Srebrenica die in juli 1995 op de valreep kon ontkomen aan de terechtstelling van 7.000 moslimmannen, over zijn ontgoocheling. “Ik berust in het feit dat het Joegoslaviëtribunaal er niet in geslaagd is het recht te doen zegevieren. Maar verrast ben ik daardoor niet, als je ziet dat het tribunaal werd opgericht door dezelfde organisatie die aan de zijlijn toekeek toen de genocide plaatsvond” - een verwijzing naar de fel bekritiseerde passiviteit van de Nederlandse VN-blauwhelmen in de moslimenclave. Dutchbat zelf, zoals het bewuste bataljon heette, verdedigde zich door te zeggen dat het alles gedaan heeft wat het kon, maar dat het door de Verenigde Naties in de steek gelaten was. Maar het is niet alleen dat. Dat de politieke vader van de Republika Srpska (de Servische Republiek, of het Servische deel van Bosnië-Herzegovina, niet te verwarren met de Republiek Servië) zich voor de rechter moet verantwoorden, doet hoe dan ook niets af aan het feit dat dat territorium - product van volkerenmoord, etnische zuivering en oorlogsmisdaden - vandaag goed en wel bestaat, en dat de etnische en religieuze spanningen er nog altijd niet weggeëbd zijn. Al jaren wordt gewaagd van een conflict dat diep onder de huid van de Bosniërs voortsluimert. Laat ons wel wezen: bijdragen aan gerechtigheid maakt misschien wel deel uit van, het is zeker geen voldoende voorwaarde voor een geslaagd vredesproces. En zoveel macht heeft het ICTY nu ook weer niet. In die zin heeft het tribunaal zich niet zelden het slachtoffer gevoeld van een misverstand. Of zoals de hoofdaanklager ervan, de Belgische magistraat Serge Brammertz, het ons vorig jaar vertelde: “Zoals helaas lang niet iedereen weet, beschikken wij niet over een eigen politie- of inlichtingendienst. Wij moeten een beroep doen op de diensten in de regio, en om dat te kunnen doen hebben we natuurlijk een politiek klimaat nodig dat in de goede richting evolueert. Als Joegoslaviëtribunaal dragen we een grote verantwoordelijkheid, maar het is en blijft een gedeelde verantwoordelijkheid.”En ook die andere klassieke vraag werd de voorbije jaren hardnekkig gesteld, zeker in Servië en de Republika Srpska: of in de zoektocht naar vrede en stabiliteit de Haagse pogingen tot gerechtigheid niet een averechts effect sorteerden. Het ICTY zelf, dat zoals zoveel rechtssystemen inspanningen moet leveren om niet te zwichten voor politieke druk, heeft altijd hoog gehouden dat duurzame stabiliteit alleen mogelijk is als de gerechtigheid daarin een belangrijke plaats inneemt. In die zin staat of valt een rechtbank als het ICTY met de steun van de internationale gemeenschap.

Goede en slechte kanten

Kritiek op het Joegoslaviëtribunaal is er altijd al geweest, en het getouwtrek over Brammertz’ flamboyante voorgangster Carla Del Ponte, die graag haar beklag deed over een gebrek aan middelen en bevoegdheden, ging alles welbeschouwd over een bedje waarin de VN al lang ziek zijn: bureaucratisering, politisering en een babelse aaneenrijging van discussies, controverses en achterklap. Maar gelukkig voor het ICTY is er ook onmiskenbaar goed nieuws. Zo heeft het Joegoslaviëtribunaal een internationaalrechtelijk precedent geschapen, dat het pad geëffend heeft voor vergelijkbare instanties voor de oorlogen en slachtpartijen in Sierra Leone, Rwanda, Cambodja, Libanon en noem maar op. Ook het Internationaal Strafhof (ICC), eveneens gevestigd in Den Haag, was er nooit gekomen zonder het tribunaal dat vandaag weer hoofdnieuws is. Nu zulks hun meer dan ooit op een enkele reis naar Scheveningen te staan kan komen, zullen leiders in vele landen wel twee keer nadenken voor ze de mensenrechten in bloed, brand en tranen smoren. Zelf heeft het ICTY met enkele opmerkelijke uitspraken ook heel concreet op het internationale strafrecht gewogen. Daar is het dat in 2001 bijvoorbeeld seksuele slavernij en verkrachting voor het eerst als misdaden tegen de menselijkheid werden omschreven, daar ook werd in 2004 bepaald dat de gebeurtenissen in Srebrenica inderdaad als genocide beoordeeld moeten worden. In Den Haag is het ten slotte dat de komende dagen, weken en maanden gepoogd zal worden te bewijzen dat de orgie van geweld die vanaf 1992 het noordwesten van Bosnië in de greep had, eigenlijk van meet aan als volkerenmoord bestempeld kon worden.Maar terug naar vandaag. Door koud en warm te blazen over zijn komst houdt Karadzic de spanning er alvast aardig in. De rechters, die in principe geen zitting in absentia kunnen houden, beschikken over diverse mogelijkheden. Zo kunnen ze de opening van het proces meteen verdagen, of via een hoorzitting alsnog tot een compromis met de Bosniër proberen te komen. Ze kunnen ook met het proces doorgaan door de beklaagde afstand te doen nemen van een aantal van zijn rechten. En natuurlijk kunnen ze vragen dat Karadzic zich door een van zijn raadslui laat vertegenwoordigen. Al is hij daar bepaald de man niet naar. Op Karadzic werd liefst dertien jaar jacht gemaakt. Lange tijd werd gedacht dat de man zich in een orthodox klooster ophield. Uiteindelijk werd de dichter, psychiater en politicus in juli 2008 in een gelag in de Servische hoofdstad Belgrado opgepakt. Karadzic was onherkenbaar geworden door zijn lange haren, baard en bril, en beschikte over een identiteitskaart waarop de valse naam Dragan Dabic stond. Hij bleek een volkomen normaal leven te leiden en kwam aan de bak - het kan verkeren - als dokter in de alternatieve geneeskunde. Of zijn belangstelling voor esoterie hem ook op het proces zal helpen, valt nog te bezien. Zeker is wel dat, zolang zijn sinistere handlanger Ratko Mladic niet wordt opgepakt (zie kader), het proces-Karadzic ook en vooral dat van het Joegoslaviëtribunaal zal zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234