Zondag 17/01/2021

Uppercut

Waarom nemen we kunst niet meer ernstig? Waarom willen we kunst platweg versimpelen en toegankelijk maken voor het volk? Met die vraag richt Gaea Schoeters haar pijlen op Bent Van Looy, als gezicht van het populaire radio- en tv-programma Culture Club. Moderator is Ben Van Alboom, chef cultuur van De Morgen.

Gaea Schoeters muzikant en tv-presentator

'Toegankelijke kunst, voor een groot publiek, is gesuikerde fastfood'

Beste Bent,

Het spijt me dat ik jou deze brief moet schrijven. Eigenlijk zou ik hem aan de tijdgeest moeten richten, die van woorden als kunst, intellectueel en elitair scheldwoorden heeft gemaakt, maar zich helaas zelden expliciet uitspreekt. Dus vang jij de bui, als gezicht van een programma dat symptomatisch is voor onze tijd. Maar misschien is het net goed dat ik hem aan jou richt, en niet aan de echte populisten die kunst willen versimpelen voor electoraal gewin. Omdat ze er baat bij hebben het volk dom te houden. Want van jou geloof ik niet alleen dat je het goed voorhebt met de kunst, je bent tenslotte zelf kunstenaar, maar ook dat je de leverage hebt om iets te veranderen.

Ik heb het nooit begrepen, waarom we niet op een volwassen manier kunnen praten over kunst. Als we cultuur half zo ernstig zouden nemen als sport, zou de wereld er totaal anders uitzien. Stel je voor. Sportweekend: "Vandaag begint de Tour: daarom laten we een expert de fiets toelichten. Vertel eens, een fiets is dus een brommer zonder motor?" Waarop de toprenner, zichtbaar gegeneerd, braaf peddelend op de rollen in de studio: "Inderdaad. Een fiets heeft pedalen, waarmee je snel of traag kan trappen. Dat ziet er zo uit. Sorry dat ik even technisch word, dit klinkt nerdy, maar dit zijn remmen. Normaal gezien bedien ik die met mijn handen, want als ik het met mijn voeten probeer, is dat zelfs voor mij moeilijk. Kijk maar." Zoiets haalt geen enkele televisiemaker in zijn hersens. Zelfs niet op Ketnet. Waarom praten we dan op Canvas zo over de Elisabethwedstrijd?

Omdat, zeggen de populisten, klassieke muziek zo elitair en moeilijk is dat we het alleen zo begrijpelijk kunnen maken voor het volk. Onzin. Alleen horen mensen nooit meer klassiek, dus kennen ze de taal niet; ook Culture Club eindigt steevast met pop-showcases. In de tijd van Bach werd elk kind in de kerk dagelijks geconfronteerd met complexe polyfonie; tegenwoordig telt een popsong drie akkoorden. Zijn het er meer, of moduleert de melodie onverwacht - sorry, dat was nerdy -, spreken we van experimentele, gelaagde muziek. Zulke versimpelingen zijn verantwoordelijk voor de intellectuele degeneratie van de soort: binnen tweehonderd jaar slaan we weer met beenderen op een rots. En op elkaars hoofd. To make America great again! In La Grande Librairie, een van de vele Franse boekenprogramma's, praten auteurs anderhalf uur over de vorm van hun romans. De virtuositeit van de taal. De essentie van literatuur, quoi. Waarom komen wij nooit verder dan: "Waarover gaat je boek? Kort?"

Ook de kunst zelf moet zich aanpassen. Toegankelijk zijn. Want overal, door politici, in subsidiedossiers en in de media, wordt succes en dus de waarde van een kunstenaar afgemeten aan publieksbereik. Dat is dodelijk. Voor de letteren, voor de nieuwe muziek en voor de beeldende kunst - maar minder, want als een schilderij voor genoeg geld gaat, kan de kunstenaar uit zijn economische marktwaarde zijn bestaansrecht halen. De anderen worden continu gedwongen zich te verontschuldigen voor de complexiteit van hun werk. Zou het niet logischer zijn als het publiek zich zou verontschuldigen voor zijn onwetendheid?

Kunst is van nature elitair, want kunst tast de grenzen af, en die liggen nooit in het middelpunt van de cirkel. Elitair betekent: van het hoogste niveau. Waarom genoegen nemen met minder? Maar begrijp me niet verkeerd: iedereen kan deel uitmaken van die elite. Is dat niet het credo van de evolutie? Hoger, beter, slimmer? Yes, we can!

Kunst weerspiegelt de complexiteit van de wereld; ze kan niet eenvoudig zijn omdat eenvoudige antwoorden niet bestaan. Toegankelijke kunst, gemaakt voor een groot publiek, is gesuikerde fastfood die ons denken doodt en dogmatisme voedt. Complexe kunst leert ons omgaan met wat we niet begrijpen. Ze schuwt geen tegenstellingen of inconsequenties. De frustratietolerantie die kunst ons aankweekt, is het beste medicijn tegen het populisme. Kunst kan de wereld redden.

Zo bekeken is een uitlating als "een cello is een grote viool" een eerste stap naar een wereld waarin Trump de verkiezingen kan winnen. Dus, beste Bent, lees dit niet als een aanval maar als een vriendelijk verzoek om hulp. Om cultuur opnieuw ernstig te nemen. Het zou de kijker, de kunst en de wereld ten goede komen.

Warme groet,
Gaea

Bent Van Looy journalist, scenarist en auteur

'We moeten kunst aan de wereld verklaren, luidkeels en met klare taal'

Dag Gaea,

Aangenaam, we ontmoetten elkaar nog nooit en toch vind ik op de mat zo'n mooie lange brief, een hele eer.

Ik noteer dat je een eitje te pellen hebt met je tijd, de wankele staat van de wereld en o ja, het televisieprogramma Culture Club.

Je schetst in je brief een wereld waarin domheid en lelijkheid heersen, een klimaat waarin schoonheid en excellentie vertrappeld worden door een maatschappij die het klootjesvolk als zieke ganzen wil vetmesten met platte eenheidsworst, popcorn en gebakken lucht.

Een bijzonder sombere blik op een bijzonder somber tijdperk, ik snap het.

Je maakt je boos over het gebrek aan eerbied dat we tentoonspreiden wanneer we het over Kunst hebben. Ja, Kunst met de grote K, dat is even geleden. Want over deze Kunst mag enkel gesproken worden door zij die haar Taal (met de grote T, waarom niet) beheersen, in Franse boekenprogramma's bijvoorbeeld, die anderhalf uur duren. Want daar wordt die arme, kostbare Kunst nog met de nodige egards behandeld, zij het dan op een wat smoezelig medium, waarna ze met fluwelen handschoentjes weer zachtjes op haar voetstuk gezet mag worden.

Ik ken deze Taal, Gaea, ik hoor haar beate toontje nu en dan in het rond gonzen op galerie-openingen of in wandelgangen van concertzalen. Ik zie haar harkerige vaktermen opduiken in de kolommen van hermetische publicaties die weleens op mijn bureau belanden.

Ik ken deze Taal als mijn binnenzak, haar grammatica en spelling werden erin geramd op de kunstschool, waar ik schilderkunst studeerde, vreemd genoeg enkel door dìe leraren die het niet voor mekaar kregen het zaakje in bevlogen, bevattelijke zinnen tot leven te wekken.

Misschien is de kunst wel: op een heldere, beeldende manier en, als het even kan, vol passie spreken over wat ons raakt, wat ons prikkelt, ontroert of schokt.

Met woorden die zich als machetes een weg hakken door alles wat onduidelijk, schijnbaar onbegrijpelijk of kunstschoolmumbojumbo is.

We moeten de kunst aan de wereld verklaren, Gaea, luidkeels en met klare taal, we mogen haar niet verstoppen in mistbanken van jargon, dat gedempt gemompeld wordt in de kabinetten van de goede smaak.

We moeten met trillende stem fluisteren over de breekbaarheid van een gedicht, woedend fulmineren tegen de tweeakkoordensongs in de hitparade (een zorgwekkende en droeve evolutie, daarin geef ik je volmondig gelijk), en ja, domme vragen stellen aan cellisten, of wacht: er zíjn geen domme vragen, alleen domme antwoorden.

Kunst, en zelfs Culture Club, zijn niet voor iedereen, dat is waar en misschien ook niet zo heel erg. Maar dat mag ons er niet van weerhouden onze liefde voor de Kunst (met de grote K, vooruit) vol vuur te prediken - niet alleen tegen het koor maar ook tegen de menigte op de drempel, die jij barbaren noemt.

Er is niets mooiers dan voor iemand de deur op een kier te zetten naar de wondere, rijke en vaak moeilijke wereld van de kunst. Dus ja, laten we genereus zijn en die schatkist, waarvan wij een sleuteltje hebben, openklappen om de hele rimram te delen met wie maar wil. Of ze nu bij de club - Culture or otherwise - horen of niet.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234