Donderdag 21/01/2021

Uitvinder van de stad der wonderen

Van Barcelona maakte Eduardo Mendoza 'De stad der wonderen', zowat de meest gelezen roman uit de hedendaagse Spaanse letterkunde. Intussen heeft hij ook Madrid heruitgevonden. Politieke allegorie, sociaal fresco, burleske en oorlog: 's mans verhalen stáán als steden.

Eduardo Mendoza werd in 1943 geboren in Barcelona. Zijn vader was advocaat, zijn moeder huisvrouw. Als kind droomde hij van een archetypisch Spaanse professie. Stierenvechter hoopte Mendoza te worden, ontdekkingsreiziger ook, Columbus achterna. Toen puntje bij paaltje kwam, trad hij echter braaf in pa's voetspoor en studeerde hij rechten. Klaar voor de advocatuur was hij echter niet.

Het even conservatieve als autoritaire Spanje van generalísimoFrancisco Franco dreef massa's opgeleide jongeren over de grenzen - zo ook de twintiger Mendoza. De prille jurist trok naar Londen, studeerde er sociologie, keerde naar huis terug, probeerde alsnog als raadsheer aan de bak te komen maar kreeg in 1973, twee jaar voor Franco's dood, een baan als vertaler bij de Verenigde Naties, in New York. "Het Spanje van die tijd was droevig, verzuurd en gewelddadig", motiveerde Mendoza zijn keuze. Hadden de autoriteiten zijn stamkroeg in de Carrer de Tuset, hartje Barcelona, maar niet moeten sluiten.

Mendoza was van kindsbeen af een verwoed lezer geweest. Aan de Hudson was het dat ook hijzelf een roman zou schrijven, zijn eerste, in het Spaans. In La verdad sobre el caso Savolta(De zaak Savolta, 1975) schetst hij de scherpe syndicale spanningen in het Barcelona van de vroege twintigste eeuw.

De stad ondergaat een meedogenloze modernisering, een bourgeoisie van parvenu's snakt er naar Parijse status terwijl het volk in sloppen hokt en er zich lazarus drinkt. De verweving van verschillende lijnen en narratieve stijlen die zijn hele oeuvre zal tekenen, de ironische en burleske taal ook, legt hij van meet af aan aan de dag.

Absurdistische kijk

Mendoza had zijn geesteskind aanvankelijk de titel 'Los soldados de Cataluña'('De soldaten van Catalonië') meegegeven, maar die raakte niet door Franco's censuur. Luttele maanden later vatte Spanje echter zijn democratische overgang aan. De frisse wind die eerder in de landelijke letteren was gaan waaien, bereikte nu ook de samenleving in haar geheel. La verdad sobre el caso Savoltabrak baan als de eerste roman van het nieuwe Spanje en sleepte de Premio de la Crítica in de wacht.

In talrijke romans onderscheidt Mendoza, inmiddels allang naar huis teruggereisd, zich door zijn absurdistische, parodiërende kijk op de werkelijkheid. Het ambtelijke jargon dat hij zich uit zijn advocatenbestaan herinnert, duikt in gepersifleerde versie op in de dialogen van zijn personages.

Van die laatsten is overigens vaak een hoek af. Neem Ceferino, de psychiatrische patiënt en detective die zijn trilogie Het geheim van de behekste crypte(1979), Het labyrint van de olijven(1982) en Het avontuur van de dameskapper(uit 2001 pas) gestalte geeft. De romans passen als gegoten in de sfeer van experimentele vrijheid, gespannen verwachtingen, kritische terugblik en ontgoocheling - dat ook - die de post-franquistische cultuur zo kenmerkten.

Intussen overtuigde Juan Carlos als koning en waren met Felipe González voor het eerst sinds een halve eeuw de socialisten weer aan zet. Spanje trad toe tot de Europese Gemeenschap, tilde zichzelf uit het isolement en kreeg de Olympische Spelen voor elkaar. In de aanloop naar 1992 werd Barcelona de hipste metropool aan de Middellandse Zee, een mekka voor citytrippers.

Eind jaren tachtig had Mendoza de roman La ciudad de los prodigios(De stad der wonderen) geschreven, volgens lezers en critici zijn meesterwerk en een van de grootste literaire succesverhalen uit die tijd.

In het werk doet Barcelona niet alleen dienst als achtergrond voor het rise and fall-relaas van het bizarre heerschap Onofre Bouvila. De Catalaanse hoofdstad, rijkelijk beschreven tussen de legendarische wereldtentoonstelling van 1888 en de mislukte opvolger ervan in 1929, wordt zelf een protagonist.

Zoals de bokkensprongen in Bouvila's eigen leven, zo evolueert ook Barcelona: van negentiende-eeuws provincienest tot metropool die uit haar voegen barst. Zedenkroniek, historisch document, sociaal-economische fabel, De stad der wonderen, inmiddels ook verfilmd, is het allemaal.

Marsmannetjes

Genoot Mendoza eerder onmiskenbare populariteit, dan was hij voortaan ook geconsacreerd. Grote bijval oogstte hij bijvoorbeeld met zijn in El Paísgepubliceerde feuilleton Sin noticias de Gurb(Geen nieuws van Gurb, 1990), over een stel marsmannetjes dat in een consumptiedol Barcelona landt. Of met El año del diluvio(Het jaar van de zondvloed, 1992), een roman die de liefde van zuster Consuelo voor een man schetst, en zich afspeelt in de jaren van ontbering na de Burgeroorlog (1936-'39).

Als Mendoza zo succesvol blijkt, dan ook omdat hij aan de kwintessens van de klassieke Spaanse vertelling appelleert. Cervantes, Don Quijote en Sancho Panza zijn nooit veraf, een schelm als Lazarillo de Tormes evenmin. Maar ook de geest van modernen als Lorca, Buñuel of Dalí, met hun ironie, sociale kritiek en surrealisme, zal de lezer bij Mendoza bespeuren.

Een tenor van de Spaanse letteren mag hij dan wel zijn, gekheid hoeft bij hem nooit op een stokje. In 2010 maakte hij een oude ambitie waar door, verscholen achter het pseudoniem Ricardo Medina, de Premio Planeta op te strijken, een van de meest prestigieuze literaire prijzen van Spanje, en goed voor 601.000 euro.

Boeken schrijven kost nu eenmaal geld, liet Mendoza zich ooit ontvallen, knipogend naar de vrekkige reputatie van zijn Catalaanse volksgenoten.

Het bekroonde werk, Riña de gatos. Madrid 1936 (onlangs in het Nederlands vertaald onder de titel De neergang van Madrid), beschrijft de Spaanse hoofdstad in de laatste rechte lijn naar de oorlog die Franco tegen de Republikeinen zal ontketenen. Het verhaal wordt verteld door de blik van Anthony Whitelands, een jonge Brit die de kunstcollectie van de hertog van Igualada komt taxeren en een bijzondere belangstelling heeft voor Velásquez.

"Het zijn de achterafkamers van de oorlog die me intrigeren", zegt de auteur over Riña de Gatos. "Hoe zo'n vreselijke episode zichzelf kan ontspinnen."

Waart door Mendoza's romans graag een zweem van lichtheid, aan het einde van de rit is het hem bittere ernst. Of zoals hij het in de krant La Verdadsamenvatte: "Het gebrek aan verantwoordelijkheidsgevoel van degenen die handelen vanuit hun politieke ideeën, emoties en intuïties, zonder inschatting van de gevolgen, wel, dat kan erg gevaarlijk zijn."

De Morgen-journalist Lode Delputte interviewt Eduardo Mendoza op vrijdag 8 november om 20 uur in de Gentse Vooruit (www.vooruit.be) en zaterdag 9 november om 13.30 uur op de Boekenbeurs (Oranje zaal).

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234