Donderdag 21/01/2021

Uiteindelijk zijn wij ook allemaal beestjes

Met 10 jaar dieren in nesten, een rubriek met vogelliefhebber Dominiek Vandevenne in De laatste show en Het zal je hond maar zijn laten de Vlaamse zenders dit seizoen weer een stevige portie dieren-tv op de Vlaamse kijker los. Beestjes kijken: we doen het al van in de grotten van Lascaux.

Van L'Ours tot Finding Nemo, van David Attenborough-documentaires tot Dieren in nesten en van ijsbeer Knut tot babyolifantje Kai-Mook: de camera heeft altijd al van beestjes gehouden. En wij? Wij hebben altijd al gekeken. "Het is - letterlijk - een oeroude fascinatie", zegt filosoof Johan Braeckman. "Denk maar aan de muurschilderingen in de grotten van Lascaux. Zij dienden een prehistorische vorm van dieren kijken."

Waarom de prehistorische mens naar afgebeelde dieren keek, is voer voor archeologen en historici. Feit is dat de reden waarom wij als 21ste-eeuwse mensen het doen de laatste 111 jaar is geëvolueerd. "In de eerste helft van de twintigste eeuw werden dieren afgebeeld als woest en gevaarlijk", zegt Maarten Reesink, specialist 'animal studies' - jawel, het bestaat - van de leerstoel Media en Cultuur van de Universiteit Amsterdam. "En de helden waren de jagers, de mannen die de natuur overwonnen. Compleet fout is dat nu. Sinds 1950 wordt de bescherming van de natuur een steeds belangrijker thema en staan dieren voor puurheid en onafhankelijkheid."

Band met de natuur herstellen

Volgens Jan Desmet, auteur van onder meer Vogels in de kop. Over de menselijke kijk op vogels, heeft het alles te maken met wat hij "de advocatuur van de dieren" noemt. "Dierenrechtenorganisaties zoals Gaia nemen het voor het dier op, en hoewel hun fundamentele boodschap wellicht niet altijd doordringt, zorgen ze toch voor een mentaliteitsverandering."

Verwonderlijk is dat niet. In een tijd waarin we onze band met de natuur onherroepelijk kwijt zijn, zijn we des te ontvankelijker voor al wie ons mogelijkheden biedt die band opnieuw aan te halen. Volgens (cultuur)wetenschapper John Berger, die in 1980 het essay Why Look at Animals? schreef, verklaart die verloren band met de natuur ook waarom we zo graag beestjes kijken.

IJsbeer Knut

Natuurdocumentaires à la Attenborough gunnen ons de laatste glimpen van dieren in hun natuurlijke habitat. "Het is onze fascinatie voor al wat aan onze menselijke controle ontsnapt", zegt Braeckman. "Naar beelden van wilde dieren kijken, is spectaculair en geeft een kick." Heel wat dierenbeelden en -programma's vallen echter buiten die categorie. "Nu we met zijn allen op safari kunnen trekken, is dat niet zo vreemd", zegt Reesink. "Vroeger waren gemedieerde beelden de enige die ons restten om 'dieren in het wild' te zien. Nu is dat niet meer zo en duiken allerlei andere dierenbeelden op."

Neem nu de nieuwe dieren-tv-oogst. In Het zal je hond maar zijn leren gedragstrainers hoe baasjes beter met hun honden kunnen omgaan en 10 jaar dieren in nesten grossiert in beelden van dierenartsbezoeken en reddingsoperaties. In tijden die smeken om nieuwe helden hebben we onze blik afgewend van de jagers die trots met hun trofee pronken, en richten we hem bewonderend op dierenartsen en -beschermers.

Maar hoe bewonderend we ook kijken en hoe luid we ook roepen veel van dieren te houden: diep gaat de liefde meestal niet. Dieren zijn in de eerste plaats een geliefd object van projectie. "Dieren zijn onze spiegels", zegt Desmet. "We projecteren er allerlei menselijke eigenschappen op: moederzorg, rivaliteit, speeldrift." In films en tv-programma's versmalt dat beeld nog een stuk. "Het dier als schattig en/of grappig wezentje domineert het grote en het kleine scherm", zegt Reesink. "'Disneyficatie' noemde Steve Baker, de grondlegger van de animal studies, dat. Het fenomeen is ook doorgedrongen tot de tv-journaals, waar dieren niet langer alleen maar voor een luchtig einde moeten zorgen, maar ook in de hoofdverhalen opduiken. Denk maar aan de ijsbeer Knut."

Ultieme voorbeelden van disneyficatie zijn volgens Reesink de typische homevideoprogramma's waarin allerlei beestjes zich van hun meest entertainende kant laten zien. "Wat vinden we dat katje dat van de trap af stuitert toch grappig. We vinden het even schattig als een baby, maar gelukkig is het geen baby, want een baby die van de trap af stuitert, zouden we niet kunnen aanzien. Dat is eigenlijk de kern van waarom we zo graag naar dieren kijken. Het is die prettige combinatie van betrokkenheid en afstand."

Het is een wel heel dubbelzinnige houding die als een rode draad door elke relatie tussen mens en dier loopt. "Onze relatie met dieren zit vol contradicties", zegt Braeckman. "Zo blijft structureel dierenleed voor velen onder ons een blinde vlek. Naar dieren kijken op film of tv is vooral een erg veilige manier van dierenliefde. Terwijl we massaal dieren slachten, troosten we onszelf met de gedachte dat we toch zo meeleven met dat vogeltje met zijn gebroken pootje op tv."

Of: hoe Het leven zoals het is: het slachthuis niet snel het kleine scherm zal halen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234