Vrijdag 26/02/2021

Natuur

Uit het gedrag van vissen ontdekken wetenschappers ook meer over koekoeken

Een koekoeksmeerval. Beeld Belga
Een koekoeksmeerval.Beeld Belga

De koekoeksmeerval is geen familie van de bekende vogel, maar deelt wel diens onhebbelijke gewoonte haar eieren door een ander te laten uitbroeden. Die ander, een cichlide, weet daar echter wel raad mee.

Broedparasitisme is een bekend verschijnsel bij vogels en insecten, maar elders in het dierenrijk zeldzaam. De koekoeksmeerval is, voor zover bekend, de enige gewervelde broedparasiet buiten de vogels. De vis, een dikke 10 centimeter lang, leeft in het Tanganyikameer in Centraal-Afrika, en maakt daar dankbaar gebruik van de draagmoederdiensten van de Simochromis diagramma. Die behoort tot de cichliden, een grote familie die niet alleen consumptievis heeft voortgebracht maar ook talloze siervissen.

Deze cichlide, een kleine 20 centimeter groot, behoort tot de muilbroeders; het vrouwtje broedt de eitjes uit in haar mondholte. Daar gaat nog een heel ritueel aan vooraf, want ze moet eerst een geschikte zandbodem vinden waar ze haar eitjes kan leggen, die dan door een mannetje worden bevrucht, waarna zij ze weer in de mondholte neemt, tot de nakomelingen uit de eitjes zijn gekomen en uitzwemmen. 

Wrede relatie

Van dat ene onbewaakte ogenblik tussen bevruchte eicellen op de bodem en de geborgenheid van de moedermuil, maakt de koekoeksmeerval gebruik om daar haar eitjes bij te leggen. Die gaan mee in de mondholte van de cichlide en worden daar eveneens uitgebroed. En de jonge meervallen die daar uit komen, voeden zich met eitjes of desnoods wat jong grut van de cichlide. Die is dus niet alleen draagmoeder, maar moet ook toezien hoe haar eigen nakomelingen tot voedsel dienen van de indringers. Met geluk blijven er een paar eigen jongen over die het tot volwassen vis brengen.

(Tekst gaat verder onder kaart)

Vraag is hoe deze wrede relatie tussen broedparasiet en draagmoeder zich heeft kunnen ontwikkelen. Broedparasitisme is een van de grote raadsels in de biologie. En het fenomeen is bij deze kweekbare vissen veel beter te bestuderen dan bij vogels zoals de koekoek. Dat heeft een ploeg Europese onderzoekers onder Tsjechische leiding gedaan. Zij doen in vakblad Science Advances verslag van experimenten waarin ze het gedrag vergeleken van cichliden die al een hele evolutionaire geschiedenis met de koekoeksmeerval achter de rug hebben en cichliden die nog nooit een koekoeksmeerval hebben gezien.

Uitkotsen

Het verschil zit in een keuze die de draagmoeder kan maken: als ze het idee heeft dat er met de leg iets mis is, kan ze de eitjes uitspuwen. Dat doet de cichlide die gewend is aan de nabijheid van de koekoeksmeerval veel vaker dan haar nicht die altijd ver van de broedparasieten heeft geleefd. Die laatste komt zelden op het idee de eiervoorraad uit te kotsen, de eerste doet het de helft van de keren dat ze onraad ruikt.

Het is een krachtige verdediging, maar die heeft een prijs. Want de cichlide kan niet alleen de eitjes van de meerval uitspuwen; áls ze spuugt gaan haar eigen eitjes mee. Ze heeft zich dan weliswaar bevrijd van een parasiet, maar afstand gedaan van eigen nakomelingen. Het is een kiezen tussen twee kwaden. Maar de cichlide die met de meerval al een hele evolutie heeft doorgemaakt, blijkt daarin toch een optimum te kunnen vinden voor de eigen voortplantingskansen.

De onderzoekers vonden zelfs aanwijzingen voor een leereffect; de meer ervaren cichlide heeft meer voortplantingssucces dan haar onervaren zuster. Dat verschil zit vermoedelijk in dat onbewaakte ogenblik dat de bevruchte eitjes op het zand liggen en nog opgenomen moeten worden. De ervaren cichlide lijkt dan alerter op een tussenkomst van de koekoeksmeerval.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234