Zaterdag 24/07/2021

Uit de kunst, vijf pausinnen

Het hoeft niet altijd theater te zijn in Avignon. De expositie Les papesses biedt een verbluffend breed beeld van vijf prominente kunstenaressen, van Camille Claudel over Louise Bourgeois, Jana Sterbak en Kiki Smith tot Berlinde De Bruyckere.

De titel Les papesses is ontleend aan een vroegmiddeleeuwse legende over de pausin Johanna. Ooit zou een vrouw omwille van haar belezenheid tot paus benoemd zijn. Dat bedrog - of die vergissing - kwam aan het licht toen zij tijdens een processie beviel van een kind. Dat liep, naargelang de versie van het verhaal, slecht of heel slecht af. Meteen weet je zo dat deze tentoonstelling in het licht staat van het (miskende) vrouwelijke genie in de kunst.

Wie anders dan Camille Claudel kon hier beter model voor staan? Deze geniale beeldhouwster botste tijdens haar leven op niets dan miskenning en zelfs misbruik. Auguste Rodin, met wie ze een relatie had, verdonkeremaande haar belangrijke bijdrage aan zijn oeuvre. Toen ze zich als zelfstandig kunstenares vestigde, draaiden velen haar de rug toe. Ze deemsterde weg in paranoia en depressie. Het was haar eigen broer, de ultramontaanse Paul Claudel, die haar liet opsluiten in een krankzinnigengesticht en er op toe zag dat ze daar ook tot haar dood bleef.

De hier verzamelde werken van Claudel, onder andere het formidabele L'âge mûr, zijn op zich al de reis waard. De stukken werden bijeen gebracht uit vele belangrijke collecties, en bieden zo een compleet beeld van het oeuvre. Daarnaast krijg je inzage in de archieven van het gesticht in Montfavet bij Avignon waar ze de laatste dertig jaar van haar leven sleet. Dat onderstreept uiteraard het drama achter de aangrijpende kunstwerken. Toch is het ook een onkiese zet. Het suggereert dat het belang van dit oeuvre rechtstreeks in verband staat met een persoonlijk, vrouwelijk drama. Niets is minder waar. Dit oeuvre is gewoon briljant. In de kwestie 'vorm of vrouw' zou ik zeggen: vorm!

Vrouw als containerbegrip

Het is echter het concept 'vrouw' dat de rode draad vormde voor de selectie van de vier andere kunstenaressen. 'Vrouw' als een containerbegrip voor een sensibiliteit die dicht bij het lichaam en het leven zit en ver weg van doordachte abstracties. Dan ben je natuurlijk aan het juiste adres met kunstenaressen als Louise Bourgeois, Kiki Smith of Berlinde De Bruyckere. Bourgeois bijvoorbeeld leent zich perfect voor de idee dat de vrouw en het werk één zijn. De term autobiografische kunst werd als het ware voor haar verzonnen.

Tegelijk doet die volkomen onrecht aan de vele vormen en media waarin ze haar denkbeelden over de representatie van wat strikt genomen niet te representeren valt (gevoelens van schuld, schaamte, verraad, liefde enzovoort) articuleerde. Toch is deze tentoonstelling uitzonderlijk: ze biedt een ongehoord rijke selectie tekeningen, schilderijen, borduurwerk, sculpturen en installaties (zoals 3 'cells' en een grote 'spin') uit de laatste vijftien jaar van Bourgeois' lange carrière als kunstenares. Je kunt zowat van een monografische tentoonstelling binnen de tentoonstelling te spreken.

Daar houdt het niet bij op. De Amerikaanse kunstenares Kiki Smith krijgt hier voor het eerst een belangrijk podium voor haar werk in Frankrijk met werk van de laatste vijf jaar. In de Collection Lambert is nagenoeg de hele begane grond gewijd aan haar beeldhouwwerk en tekeningen. (Van haar eerder, minstens even boeiend en op het lichaam betrokken werk uit de jaren 1980-90 vind je hier jammer genoeg geen spoor).

In dat recente werk representeert ze een feeëriek universum van mythische wilde dieren, vogels en menselijke figuren. Ze zet daarbij vele media in als tekening, schilderij (al dan niet op glas), beeldhouwwerk of ruimtelijke installatie. Heel bijzonder en nieuw zijn de wandtapijten in het pauselijk paleis. Als een toegift zie je haar zelf in de film The Modern Procession van Francis Alÿs. Die film uit 2002 toont de uittocht van kunstwerken uit het MoMa New York ten tijde van de grote verbouwingswerken in 2002. Smith wordt in deze bizarre processie meegedragen als een pausin van de hedendaagse kunst.

Berlinde De Bruyckere, die zich voorgenomen had om zich dit jaar vooral toe te leggen op haar bijdrage aan de Biënnale van Venetië, staat hier dan weer met vijftien grotendeels kolossale beelden in was en diverse media. Ze bespelen allen de ambigue grenzen van de lichamelijke (zelf-)waarneming. Als toegift hangen in de Collection Lambert ook diverse tekeningen en schilderijen.

Vrouw in een doosje

Door het conceptuele, anarchistische karakter van haar werk is de Tsjechisch-Canadese Jana Sterbak een buitenbeentje in de tentoonstelling. Hier geen rechtstreekse, pakkende lichaamsbeelden, maar veel suggestie. Sterbak is de vrouw die decennia vóór Lady Gaga een kleed van vleeslappen aantrok, en lang voor de Belgische Gwendoline Robin haar hoofd liet exploderen.

In een werk als Remote Control uit 1989 duikt een essentieel thema van haar werk, de controle over lichamen, op. Het bestaat uit het geraamte van een crinoline op wieltjes. Vrouwen moeten in dat 'kledingstuk' gehesen worden, maar zitten er ook in gevangen. Ze kunnen nog slechts elegant rondjes draaien. Sterbak toont hier echter ook ander werk zoals een fascinerende collectie handgeblazen bollen.

De aanwezigheid van Sterbak verhindert gelukkig een al te eenduidige lezing van de tentoonstelling als een verbeelding van het 'Ewig weibliche' in zijn meer 'verontrustende' varianten. Meer nuancering ontstaat vooral in het pauselijk paleis door de confrontatie van de lichaamsbeelden van de geselecteerde kunstenaressen met grotendeels anonieme 'oude' kunst. Een prachtig kleinood is bijvoorbeeld een anatomisch, demonteerbaar model van een zwangere vrouw. Het past precies in een doosje. Dat zet de verwrongen lichamen van De Bruyckere of de zwangerschapsbeelden van Bourgeois in een ander perspectief.

Het maakt duidelijk dat de 'vorm' uiteindelijk toch de reden is waarom we gefascineerd raken door het werk, of het nu van een vrouw komt of niet.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234