Woensdag 17/07/2019
De tijgermug, een van de van oorsprong vreemde insecten die zich hier steeds meer thuis voelen.

Fauna en flora

U went best aan de jeuk: vreemde insecten vallen Europa binnen

De tijgermug, een van de van oorsprong vreemde insecten die zich hier steeds meer thuis voelen. Beeld Shutterstock

Jeuk of ziek door beestjes? Het kan u in de toekomst nog vaker overkomen. Er vindt een volksverhuizing plaats vanuit Zuid-Europa naar onze contreien. Verschillende soorten insecten, denk aan de tijgermug of de dennenprocessierups, zijn al in ons land gesignaleerd.

Ellendige jeuk die dagenlang aanhoudt. Misschien nog meer dan de optredens zal vooral de ontmoeting met de processierups zijn blijven hangen bij menig festivalganger vorige week. Rock Werchter was nog maar net van start gegaan of een deel van de weide moest alweer worden afgesloten om enkele nesten van processierupsen te verwijderen. Wie in contact komt met de haartjes van de rups krijgt al snel rode builtjes, vergelijkbaar met muggenbeten, en vooral de bijhorende felle jeuk. En die gaat niet snel weg.

De diertjes leven in eikenbomen en vertoeven vooral in de provincies Limburg en Antwerpen, waar ze goed gedijen in de warme zandgronden. Daar zijn ze maar al te goed op de hoogte van het probleem: vorige week klonk het dat de verschillende verdelgingsfirma’s de vraag naar hulp niet konden bijhouden. Maar ook buiten Limburg en Antwerpen went men beter aan de opkomst van de processierups. Meer zelfs, volgens Van Vliet is een verwante soort van de processierups die in eiken leeft, ondertussen ook al in de Ardennen gespot: de dennenprocessierups. En dat beestje heeft nog meer haren dan de rups die Werchter vorige week heeft leren kennen.

Ze maken immers deel uit van “een massale volksverhuizing”, zoals bioloog Arnold van Vliet (Wageningen Universiteit) het omschrijft in de Nederlandse krant NRC Handelsblad: een groep insecten die van Zuid-Europa naar het noorden trekt. Volgens biologen en vooral entomologen is die evolutie al enkele decennia aan de gang. 

Tijgermug Beeld rv

Tijgermug en horrorteek

Het voorbeeld bij uitstek voor die verhuis van zuid naar noord, is de tijgermug. Dat is een exotische muggensoort die ook hier steeds meer voorkomt, zo concludeerde het Instituut voor Tropische Geneeskunde (ITG) aan het begin van dit jaar nog uit een internationale studie. Die toonde aan dat de mug in 2018 op minstens vijf plaatsen werd aangetroffen. De onderzoekers waarschuwden ervoor dat het beestje nu wel vaker gespot zou worden bij ons. Met dat diertje, dat zijn naam ontleent aan de witte strepen op zijn poten, bestaat ook de schrik dat het enkele ziektes meebrengt naar Noord-Europa. Tijgermuggen kunnen immers de drager zijn van virussen als dengue, gele koorts en zika. Voorlopig is het zeker nog niet zo ver, maar volgens deskundigen is het wel zaak om de opmars van het diertje goed in de gaten te houden.

Al zijn het niet louter gevaarlijke insecten die naar hier verhuizen. Wat te denken van de loopkever? Een insectensoort die, in tegenstelling tot wat de naam doet vermoeden, naast wandelen ook goed kan vliegen. Ironisch is dat de loopkever hier vroeger net vaak voorkwam. Maar er zijn nog talloze voorbeelden: verschillende soorten libellen, sprinkhanen, spinnen, mieren, ...

Wie nog meer uitzoomt, kan ook de reuzenteek, in sommige media ook de horrorteek genoemd, aan dat lijstje toevoegen. Die hyalommateek leeft normaal in Afrika en Azië, maar werd recent ook in Duitsland gespot. In tegenstelling tot de teken die in België voorkomen, blijft de reuzenteek niet in planten wachten op een toevallige voorbijganger om zich aan vast te klampen en zich te voeden met diens bloed. Wel gaat hij actief op zoek naar een nieuwe gastheer. Het diertje is nog niet gespot in België. Wanhopen over het mogelijk gevaarlijke krim-congovirus dat de teek kan verspreiden, hoeft dus nog niet.

Onze schuld

De mens speelt een belangrijke rol in die volksverhuizing. Eerst en vooral nemen we verschillende van die insecten onbewust met ons mee. Doordat de mensheid in 100 jaar tijd veel mobieler is geworden, zijn ook de gevolgen daarvan groter. “Het verhaal van de buxusmot is daar tekenend voor”, zegt Peter Berx, amateur-entomoloog, organisator van tuinsafari’s en voormalige medewerker van het insectenmuseum. “De buxus is een inheemse plant. Maar omdat het goedkoper was die te kweken in China, scheepten we de plant in groten getale in uit Zuidoost-Azië. En blijkbaar hebben we toen ook een mottensoort ingevoerd die hier geen natuurlijke vijanden heeft.” Ook de tijgermug zou zo de weg naar Europa hebben gevonden.

De processierups is in opmars. Beeld BELGA

Maar vooral de klimaatverandering is de belangrijkste oorzaak voor het fenomeen. Meer specifiek de gestegen temperatuur: die zorgt ervoor dat insecten die zich hier thuisvoelen de winter soms niet meer overleven omdat die te warm is geworden en dat andere insecten zich hier juist beter aan aanpassen.

Voor een deel is dat een natuurlijke evolutie. Zo houdt entomoloog Wouter Dekoninck, die werkt bij het Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen, nog een slag om de arm. “Eigenlijk beschikken we niet over harde cijfers. Er wordt te weinig onderzoek gedaan waarbij we een insectenpopulatie op een bepaalde plek voor een lange periode van bijvoorbeeld 25 jaar bestuderen. Daardoor is het moeilijker om natuurlijke fluctuaties – elke insectenpopulatie kent pieken en dalen – te onderscheiden van tendensen.” Hij roept dan ook op om dringend meer geld te investeren in langetermijnonderzoek, zoals dat in Nederland en Duitsland meer gedaan wordt.

Het is immers daar dat de Belgische biologen de signalen vinden om te concluderen dat een volksverhuizing van insecten echt wel plaatsvindt, net zoals ze een daling van het aantal insecten zien – zowel in aantal soorten als in biomassa.

Dalende biodiversiteit

Maar moeten we eigenlijk wakker liggen van het feit dat naast de steekmug ook een nieuw soort libel zich nu inwoner van ons land mag noemen? “Tja, als samenleving zou ik sowieso toch wakker liggen van de klimaatverandering”, zegt bioloog Erik Matthysen (UAntwerpen). “Al moeten we daarnaast ook gewoon waakzaam zijn voor schadelijke soorten die zich hier zouden vestigen. Mocht de reuzenteek zich hier echt vestigen, zou ik toch alle moeite van de wereld willen doen om die weer te verdrijven.”

Ook volgens Berx hoeft die evolutie op zichzelf niet slecht te zijn. “Maar het gaat volgens mij ook gewoon te snel, waardoor insecten en bij uitbreiding ons ecosysteem zich niet voldoende kan aanpassen.” Dat leidt tot een verzwakking van de biodiversiteit. En hoe minder divers het ecosysteem, hoe minder goed het zich kan verzetten tegen inmenging van buitenaf. “Kijk, we zitten nog te veel met de tunnelvisie dat de klimaatopwarming enkel leidt tot een stijgende zeespiegel. Het besef dat ze leidt tot een dalende biodiversiteit komt nu pas.”

Ook Dekoninck is argwanend: “Heel veel van de zaken die we als evident beschouwen, zijn dat eigenlijk niet. We vinden het normaal dat hier bepaalde vogels rondvliegen, maar veel mensen staan niet stil bij het feit dat die zich voeden met bepaalde insecten. Of dat de bladeren die in de herfst op de grond vallen, vaak mee worden gecomposteerd door insecten. Die blijven steeds meer liggen.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden