Vrijdag 04/12/2020

Satire moet steken

"U verdient geld over de rug van vermoorde kinderen"

Beeld Foto AFP

Kunst beklad, een cartoonist wordt voor racist uitgemaakt: de snelheid waarmee verontwaardiging zich verspreidt, brengt nieuwe risico's mee voor wie zich gelaagd wil uiten.

De kunstenaar Anish Kapoor en een cartoonist van Charlie Hebdo. De eerste zou antisemitische kunst maken, Charlie Hebdo zou spotten met de dood van het verdronken Syrische jongetje Alan. En dus kwamen ze onder vuur deze week. Losse incidenten, maar ze hebben één ding gemeen en dat illustreert een dilemma voor elke kunstenaar, satiricus of andere maker van gelaagd werk; van uitingen die een andere betekenis hebben dan je op het eerste gezicht misschien vermoedt. In beide gevallen werd weinig tot geen moeite gedaan om de oorspronkelijke bedoeling van de maker te achterhalen.

Anish Kapoor zag zijn werk Dirty Corner voor de derde keer sinds het werd tentoongesteld beklad worden. Ditmaal was de enorme sculptuur ontsierd met antisemitische teksten. Dirty Corner staat in de tuin van het Paleis van Versailles, en toont enige gelijkenis met een vagina. 'Een symbool van vrouwelijkheid op een plaats waar mannelijke macht zo'n belangrijke rol heeft gespeeld', verklaarde Kapoor desgevraagd.

De seksuele symboliek riep weerstand op in het overwegend conservatieve Versailles. Nationalisten vonden het werk beledigend voor Frankrijk. 'Heiligschennis', voegde een groep demonstrerende katholieken eraan toe. De argumentatie van de conservatieven was tot op dat moment zuiver. 'Abstracte kunst die op een kut lijk? Daar houden wij niet van, weg ermee.' Dat kun je kleinburgerlijk vinden, maar ook kleinburgerlijke frustraties mogen worden geuit.

De schrijver van dit stuk is Thomas Hogeling, webredacteur van de Volkskrant en redacteur van satirisch magazine De Speld.

Beeld RV

Tragiek

Kapoor besloot in eerste instantie de graffiti niet te verwijderen: 'Ik wil het litteken laten zitten. Dirty Corner wordt een monument voor dirty politics.' In die keuze zag het rechtste gemeenteraadslid Fabien Bouglé een reden opnieuw te protesteren. Het was al langer bekend dat hij niet gediend was van de provocaties van Kapoor, eerder verzamelde hij al twintigduizend handtekeningen tegen de aanwezigheid van zijn werk. Tevergeefs. Gisteren maakte Versailles bekend dat Kapoor de antisemitische leuzen toch zal gaan 'afdekken'.

In twee nieuwe cartoons van Charlie Hebdo speelt het verdronken Syrische jongetje Alan een hoofdrol. De eerste toont de verdronken Alan, met de tekst 'zo dicht bij het doel'. Op de achtergrond staat een reclamebord met een McDonald's-clown: 'Aanbieding! Twee kindermenu's voor de prijs van één.' De tweede tekening toont een verdrinkend kind, daarnaast loopt Jezus over het water. 'Het bewijs dat Europa christelijk is.'

De bedoeling van de cartoons was de hypocrisie van het Europese beleid en de tragiek van de situatie uit te beelden. Althans, laat mij zo vrij zijn de tekening na enig onderzoek op die manier te interpreteren. Toch werd het Franse blad gebrek aan respect verweten. Het zou racistisch zijn en spotten met de dood van een jonge moslim.

Verontwaardiging verspreidt zich sneller dan bewondering. Via online-kanalen kan de lachwekkende beschuldiging aan het adres van Kapoor, ontdaan van context, snel serieuze vormen aannemen. Nu zal de artistieke ster niet wakker liggen van wat controverse rond zijn naam. Dat een felle beschuldiging van moslimhaat aan het adres van Charlie Hebdo wel degelijk nare gevolgen kan hebben, behoeft weinig uitleg.

Nog voor de brute aanslag in Parijs voelde ik mijzelf genoodzaakt me te verdedigen tegen beschuldigingen van moslimhaat. Niet dat ik mijn werk wil vergelijken met dat van Charlie Hebdo, ik wilde simpelweg niet dat mensen me moslimhater of racist noemden.

Na publicatie van een satirisch stuk van mijn hand namens De Speld in de Volkskrant werd dat verwijt toch gemaakt. Ik zou zelfs 'geld verdienen over de rug van vermoorde kinderen'. Het stuk nam de Israëlische premier Netanyahu op de korrel. Na bombardementen op een VN-school in Palestijns gebied zei hij dat niet Israël, maar Hamas verantwoordelijk was voor de burgerslachtoffers: zij zouden wapens en terroristen tussen de kinderen hebben verborgen.

Hoe fout de rol van Hamas ook is, Israël kiest er zelf voor om veel burgerslachtoffers te riskeren, vond ik. In mijn stuk liet ik Netanyahu die week nog de noodklok luiden over het erbarmelijke onderwijs in Gaza: 'Er is een enorm tekort aan schoolgebouwen. En wanneer je de erbarmelijke staat van de scholen ziet die er wel zijn, dan schrik je. Het lijken soms wel ruïnes.'

Ik ontving veertien boze e-mails en Facebookberichten, die alle blijk gaven van een andere interpretatie dan de mijne. Nu hadden de boze lezers het stuk in de Volkskrant gelezen, waarin De Speld twee keer per week publiceert. De context van een compleet satirische website ontbrak, zodat ik de verwarring iets beter snapte. Ik besloot tot iets wat ik nog nooit had gedaan: het uitleggen van mijn grap. Ieder die ik kon antwoorden stuurde ik een persoonlijk bericht, waarin ik mijn bedoeling verklaarde. Mijn telefoonnummer zette ik eronder.

Beeld RV

Kleinzerig

Het leverde twee telefoongesprekken met wat oudere mensen op, en begripvolle reacties. De meesten vonden het stuk nog steeds 'ongepast' of 'schokkend', maar ze verweten me in ieder geval niet langer dat ik mijn facturen schrijf met het bloed van dode kinderen. Dat was voor mij voldoende. Ook hun argumentatie was zuiver: 'Dat soort grapjes zijn me te lomp.' Dat kun je kleinzerig vinden, maar ook kleinzerige frustraties mogen worden geuit.

Eén man bleef beweren dat zijn interpretatie de enige juiste was. Hij was leraar op een basisschool, een keer op vakantie geweest in Israël en ook nog eens vader, dus hij wist heus wel hoe de vork in de steel stak. In mijn chatschermpje stond te lezen dat hij van me walgde.

Satire stelt vragen bij de status-quo, net als Kapoor met zijn kunst wil doen. Dat is per definitie provocatief. De middelen kun je altijd ongepast vinden. Dat mensen zich beledigd voelen door dat provocatieve karakter van satire, daar hoeven we niet van op te kijken.

Onlangs reageerden in Vonk komieken op bezwaren tegen discriminatie die op zichzelf legitiem zijn maar die wel alle jeu uit comedy dreigen te persen. Hier is nog weer iets anders aan de hand. Als satire in sociale media wordt ontdaan van context, ontstaat een veel groter risico dat die anders wordt geïnterpreteerd dan de bedoeling is. Per ongeluk óf doelbewust. Want dikwijls wordt die context expres bij uitingen weggelaten om eigen politieke denkbeelden door te drukken; 'het Westen haat moslims', 'Hebdo maakt Alan belachelijk', 'Kapoor is antisemiet'. Mensen houden koppig vast aan hun foutieve interpretatie om hun agenda te dienen en dat is laakbaar.

Eén manier om dat tegen te gaan zou zijn: je satire eenvoudiger maken, minder veeleisend voor de lezer, maar daarmee haal je de angel uit een genre dat hoort te steken. Dan liever zo nu en dan een telefoontje plegen met een verontwaardigde Volkskrant-lezer op leeftijd, of gewoon wat online volkswoede slikken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234