Maandag 14/06/2021

'Twee staten zijn bedreigd: de Britse en de Belgische'

In Vergeten koninkrijken beschrijft de Britse historicus Norman Davies vijftien illustere koninkrijken die ooit op de kaart van Europa stonden en nu verdwenen zijn of verschrompelden tot een provincie. Zijn boodschap: 'Als je geen zorg draagt voor je staat, dan kan hij verdwijnen.' En België? Dat is een stevige kandidaat om bij een herdruk het zestiende hoofdstuk van zijn boek te worden.

Norman Davies (°1939) is een fenomeen. Deze Britse historicus (van Welshe origine) ziet de dingen graag groot. Hij loopt niet hoog op met jonge collega's die "zich beperken tot nietige lapjes grondgebied". Hij schreef vuistdikke boeken over de geschiedenis van Polen, Europa en de Britse Eilanden. Zijn recentste boek wil ons bevrijden van onze belangrijkste blinde vlek wanneer we naar het verleden kijken. "Historici concentreren zich gewoonlijk op het verleden van landen die nog bestaan", zegt hij. "Ze stellen zich daarmee bloot aan het gevaar de geschiedenis achterstevoren te lezen. Vroeg of laat komt er aan alles een eind. Vroeg of laat houdt het centrum het niet. Alle staten, alle naties, hoe groots ook, hebben een bloeitijd en worden dan door andere opgevolgd."

In Vergeten koninkrijken, een knoert van 876 pagina's, neemt Davies de lezer mee naar Europese staten die al lang niet meer bestaan en waarvan we de namen soms alleen nog kennen uit ridderromans of oude volksliederen. Enkel bij geoefende quizzers doen de koninkrijken van Tolosa, Arpitanië, Lodomerië, Sabaudia of Alt Clud een belletje rinkelen. Andere koninkrijken zijn nu hoogstens nog provincies of regio's: Aragon, Bourgondië, Pruisen, Lotharingen, Piemonte, Sicilië. Ooit waren ze even machtig als het Duitsland of het Verenigd Koninkrijk van nu.

We ontmoeten Norman Davies in Brussel, de hoofdstad van België. Over ons land schrijft hij dat het "te oordelen naar zijn huidige disfunctionaliteit wel eens de volgende dodo van Europa zou kunnen worden". Maar dat is voor later.

Waar komt de fascinatie voor vergeten koninkrijken vandaan?

Norman Davies: "Het thema houdt me al een tijdje bezig. Ik ben mijn carrière begonnen met de studie van de Poolse geschiedenis. Polen was tot de achttiende eeuw het grootste land van Europa, groter dan Rusland. Iedereen is dat blijkbaar vergeten. Het ging echter roemloos ten onder om dan opnieuw te herrijzen, zij het wel veel kleiner. De veerkracht van de Poolse cultuur heeft me altijd gefascineerd (Davies is met een Poolse getrouwd en woont afwisselend in Oxford en Krakau -KvdB)."

Het ontstaan en de groei van staten was in de middeleeuwen het gevolg van de huwelijkspolitiek van koningen en graven. Soms lijkt uw boek wel een hedendaagse soap.

"Vergis u niet. Ook vandaag nog kunnen de koninklijke families een erg belangrijke rol spelen. De Nederlandse koningin Beatrix heeft aangekondigd dat ze zal aftreden. Nederland komt daar versterkt uit. Maar ik hoop dat de Britse koningin Elisabeth nog een tijdje op de troon blijft zitten. Als zij aftreedt, zou het wel eens heel snel gedaan kunnen zijn met Groot-Brittannië. En ook in België is de kwestie van de troonopvolging niet evident en erg precair."

Welke les heeft u geleerd met dit boek?

"Er zit een krachtige politieke boodschap in Vergeten koninkrijken: als je geen zorg draagt voor je staat, dan kan hij verdwijnen. Niets is eeuwig en alle systemen zijn kwetsbaar.

"Dat is overal zo. Neem nu Israël. In de documentaire The Gatekeepers (een Franse-Israëlische-Duitse-Belgische coproductie die genomineerd is voor een Oscar - KvdB) zeggen de voormalige directeurs van de Israëlische geheime dienst dat Israël in zijn bestaan bedreigd wordt. Sinds zijn ontstaan heeft Israël alle heil gezocht in een militarisering en een alliantie met de Verenigde Staten. Israël doet alsof zijn Arabische buren niet bestaan. Dat is onhoudbaar. Er zijn zelfs Israëli's die volhouden dat Palestina onbewoond was toen de Joden het land kwamen bevolken.

"In mijn boek beschrijf ik de teloorgang van de Sovjetunie. De U.S.S.R. was het grootste land van de wereld, met het grootste leger en met de grootste politiedienst. Toch viel het in enkele jaren uit elkaar. Staten die enkel op militaire macht en isolement zijn gestoeld, zijn gedoemd om te falen."

Volgens u zijn er twee Europese staten die in gevaar zijn: uw eigen Groot-Brittannië en ons land, België.

"Over België weet ik niet heel veel, maar de hele wereld kan zien dat de federale staat niet meer naar behoren functioneert en dat de spanningen tussen de deelgebieden sterk zijn opgelopen.

"In Groot-Brittannië heeft premier Cameron een kapitale fout gemaakt door een referendum toe te staan over EU-lidmaatschap. Hij beseft blijkbaar niet dat het anti-Europese gevoel alleen in Engeland dominant is. Schotland, Wales en Noord-Ierland zijn erg pro-Europees. Engeland koestert nog imperiale illusies en denkt dat het Europa niet nodig heeft. Cameron heeft wel oor gehad naar de Schotse verzuchtingen; hij wil nu een referendum over onafhankelijkheid toestaan (in 2014 - KvdB). Als de Engelsen de andere Britse deelgebieden dwingen om uit de EU te stappen, dan kiest Schotland wellicht voor onafhankelijkheid.

"Zo'n proces van verval van een staat, gaat erg geleidelijk. De desintegratie van Groot-Brittannië is al begonnen in 1922 toen Ierland zich afscheurde. Dat is negentig jaar geleden."

Hangt het verdwijnen van staten altijd samen met economische factoren: rijkere regio's die zich afscheuren omdat ze niet meer willen betalen voor de armere?

"Economie is maar één factor. Je kunt nooit voorspellen wat nu precies de doorslag geeft. Crisissen zijn altijd verrassingen. Politici zijn ook erg slecht in het voorspellen van trends. Ze denken maar aan de volgende verkiezingen en zijn bezig met lokale en actuele problemen. Ze besturen de Titanic zonder dat ze de ijsberg zien die een paar kilometer verderop oprijst.

"Wel is het zo dat staten of wereldrijken vaak imploderen omdat het centrale gezag wegvalt. Dat vacuüm geeft de kans aan perifere gebieden om zich af te scheiden. Je ziet dat trouwens in veel Europese natiestaten. Omdat Europa veel bevoegdheden overgenomen heeft, hebben Londen, Parijs en Brussel het moeilijk om krachtdadig een eigen beleid te voeren. Dat maakt de regio's zenuwachtig en ondermijnt het centrale gezag."

U bent pro-Europees.

"Ik ben geen federalist. Ik droom niet van de Verenigde Staten van Europa. Maar ik ben wel erg bezorgd over de huidige staat van ontreddering van Europa en over de onmacht van de Europese gezagsdragers om de huidige crisis aan te pakken.

"Paradoxaal genoeg is het bestaan van Europa ook een belangrijke factor in het opdelen van grotere staten in kleinere. Als de Europese Unie niet zou bestaan, dan zou Vlaanderen erg voorzichtig zijn om België zomaar te doen springen. De EU beschermt kleinere staten en beknot de macht van de grote staten."

Nationalisten in Vlaanderen, Schotland of Catalonië beroepen zich op de geschiedenis om hun identiteit te affirmeren. Toch gaan ze daarbij erg slordig te werk.

"Dat klopt. De Catalanen vergeten altijd te vermelden dat ze destijds een geheel vormden met Aragon. Niemand spreekt nog over Aragon en zelfs de mensen uit die regio hebben een totaal verkeerd beeld over hun geschiedenis.

"Bourgondië is nu een regio in Frankrijk, maar er zijn maar liefst vijftien verschillende graafschappen geweest die zich Bourgondië noemden. Die strekten zich uit tot in de Lage Landen. Ze hadden een van de eerste parlementen en een grondwet. De moderne Europese literatuur is er ontstaan dank zij de troubadours. De democratie is niet in Amerika uitgevonden.

"Om een natie op te bouwen, moet veel geschiedenis herinnerd worden, veel geschiedenis moet vergeten worden en veel geschiedenis moet worden uitgevonden. Elke politieke beweging gebruikt de geschiedenis om haar eigen doelen te bereiken. Trots zijn op het verleden is een motor voor politieke macht."

U schrijft dat het vermogen van menselijke samenlevingen om cultuur in zich op te nemen, maar ook af te stoten, zwaar wordt onderschat.

"Mensen zijn altijd een mengeling van culturen. Als een Belg naar Groot-Brittannië zou emigreren en zijn kinderen naar een Engelstalige school zou sturen, dan zullen die kinderen de Britse cultuur razendsnel assimileren. Na twee generaties zal de familie zichzelf Brits noemen.

"Je hebt natuurlijk culturen die zich sterk afschermen van invloeden van buitenaf. Ik denk aan de joodse gemeenschap. Orthodoxe joden hielden vroeger een begrafenis wanneer een van hun kinderen met een niet-jood trouwde. Dat kind hield op dat moment op te bestaan.

"Culturele identiteit kan wel erg hardnekkig zijn. Zo voelen de mensen van Wales zich nog Welshmen, ook al is hun taal 700 jaar geleden uitgestorven. De Schotten beroepen zich op de oude clans, maar de eerste Schotse clans waren helemaal geen Schotse families."

Assimilatie is mogelijk, maar toch blijven heel veel Amerikanen zich Italian-American, Flemish-American of Irish-American noemen.

"Amerika heeft natuurlijk heel veel ervaring met het assimileren van vreemde invloeden. De meeste Amerikanen hebben een dubbele identiteit. In het publieke leven zijn ze Amerikanen en spreken ze Engels en in hun privéleven koesteren ze hun oorspronkelijke identiteit. Die publieke identiteit kan uiteindelijk wel veranderen. Toen men mij bij de millenniumwisseling vroeg hoe Europa en de VS er binnen honderd jaar zouden uitzien, zei ik dat de United States of America in 2100 'Los Estados Unidos de las Américas' zullen heten. De Europese Unie zal zich wellicht 'The United States of Europe' noemen."

Gelooft u dat het Engels de bestuurstaal van Europa zal worden?

"Een van de grote mislukkingen van Europa is dat we er niet in geslaagd zijn om een lingua franca te doen aanvaarden door iedereen. Zonder een gemeenschappelijke taal, zal er nooit een Europese identiteit ontstaan. Europa is nu een verzameling van natiestaten die allemaal erg staan op het behoud van hun nationale identiteit. De EU kan alleen overleven als ze haar diversiteit omhelst en de idee van een gemeenschappelijke cultuur en taal kan doen aanvaarden door haar burgers."

U gebruikt ook legendes, mythes en literatuur als bron. Hoe betrouwbaar zijn die fictieve bronnen?

"Neem nu het Niebelungenlied uit de dertiende eeuw. Daarin wordt een episode uit de veldtocht van Karel de Grote tegen de Moren beschreven. Er zijn maar heel weinig bronnen over die feitelijke gebeurtenis. Uiteraard moet je alles met een korrel zout nemen, maar dat moet je ook doen als je kronieken leest uit die tijd. Die beweren wel historisch correct te zijn, maar ze werden geschreven door monniken in opdracht van koningen en graven. Die beschouwden de Moren natuurlijk als duivels en de katholieke soldaten als heiligen. Die kronieken zijn dus evenzeer fictie als het Niebelungenlied."

Wat is uw volgende project?

"Ik heb na het schrijven van Vergeten koninkrijken een lezingentournee gemaakt. Ik ben in alle continenten geweest en daarover wil ik een boek schrijven. Ik heb mijn hele leven als historicus gewijd aan de geschiedenis van Europa. Maar nu wil ik wel eens nagaan hoe ze in de rest van de wereld naar Europa kijken en welke impact de Europeanen op inheemse culturen hebben gehad."

U zult ongetwijfeld op veel zwarte bladzijden stuiten.

"Inderdaad. Ik bezocht onder meer Tasmanië (een Australische deelstaat, KvdB) een bestudeerde daar de clash tussen de Europeanen en de Aboriginals. Die was vreselijk. Er is geen enkele overlevende van de oorspronkelijke bevolking meer. Tasmanië was de strengste gevangenis van het Britse rijk. De vreselijke criminelen werden er naartoe gebracht. Ze waren uitzonderlijk brutaal tegen de inboorlingen; zo erg zelfs dat de Britse regering besloot om ze samen te drijven om hen te beschermen tegen de blanke Tasmaniërs. Maar precies door ze samen te brengen, werden ze nog kwetsbaarder en konden ze nog gemakkelijker worden uitgeroeid. Het is een tragisch voorbeeld van hoe een goedbedoelde beleidsdaad uiteindelijk helemaal anders kan uitdraaien."

Vergeten koninkrijken, Norman Davies, De Bezige Bij, 876 pagina's. 49,95 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234