Maandag 25/01/2021

Tussenstand: Wat op barsten staat, kan breken

Beeld UNKNOWN

Politiek commentator Walter Pauli maakt als opiniemaker van De Morgen een balans op van de afgelopen week.

Het vreselijke letterwoord sloeg weer toe. "Vijf minuten politieke moed" leidden tot drie jaar communautair drijfzand. B-H-V: Beef - Huiver - Vrees. De politiek verkrampt, het land ruziet en het buitenland kijkt toe. Tenzij Dehaene juist dat beoogde: het uitlokken van de ultieme crisis. Nog één pas vooruit en het is gedaan. Wie durft? Niemand? Goed zo.

Wederom staan Vlamingen en Franstaligen tegenover elkaar, redelijk onwrikbaar en tamelijk massaal. De aloude communtauire breuklijn doet het nog steeds. Het jonge en hippe volkje dat dag in dag uit surft en gsm't, facebookt en twittert, kanaliseert zijn politieke energie in een grensconflict. Ze spreken een Vlaams dat doorspekt is met een Europees pidgin-Engels, ze geven hun kinderen namen als Louis, Liam, Mathis en Noah (allemaal uit de top-tien van populairste voornamen volgens Kind & Gezin) maar ze storen zich wel aan de Franse naam van een restaurant of een brasserie als die in Halle ligt.

Toen een gelijksoortig conflict over het Egmontpact in de jaren zeventig het politieke leven lamlegde, lagen de politieke kaarten anders dan nu. De communautaire partijen, bijvoorbeeld, waren meer compromisbereid dan vandaag. Oude onderhandelaars als Willy Claes of Wilfried Martens noemen FDF-voorzitster Antoinette Spaak nog altijd een oude vriendin. De Volksunie van Hugo Schiltz was bereid tot praten en onderhandelen. Toen was de politiek minder radicaal dan het land. Want Egmont werd buiten het parlement gekelderd, door de zogenaamde Vlaamse beweging. Er was toen een grote anti-Egmontmobilisatie doorheen het hele Vlaamse land. Bij de deelnemers waren usual suspects als het IJzerbedevaartcomité, het Algemeen Nationaal Zangfeest of VTB-VAB, maar ook de zogenaamde cultuurfondsen - het Vlaams-katholieke Davidsfonds was natuurlijk verwacht, het socialistische Vermeylenfonds en het liberale Willemsfonds al veel minder.
Vandaag is dat niet zo. De politiek wordt niet meer opgejaagd door een ijverige Vlaamse beweging. Als die vandaag nog bestaat, dan moet ze dringend wakker gemaakt worden.

Natuurlijk hebben het Taal Aktie Komitee en een paar sympathiserende kornuiten al betoogd, een man of duizend en ongeveer evenveel leeuwenvlaggen, maar dat is het. Ditmaal jaagt de politiek zichzelf wel over de rooie. Wie het Vlaamse politieke spectrum overschouwt, merkt dat in bijna alle partijen de B-H-V-flinken de toon zetten. VB en N-VA zijn vanzelfsprekend zeer Vlaams. CD&V is het vandaag een beetje minder, maar heeft zich de voorbije jaren nochtans proberen vetmesten aan een flamingant discours dat niet moest onderdoen voor dat van de zogenaamde "taalpartijen". Open Vld en sp.a heten gematigder te zijn en zijn dat ook wel, maar brengen wezenlijk ook niets in tegen dat "Vlaams in Vlaanderen"-verhaal. De sfeer in de Vlaamse rand raakte pas goed vergiftigd met de omzendbrief-Peeters. Die verwijst naar Leo Peeters, socialistisch politicus van Kapelle-op-den-Bos en fier flamingantisch. Maar hij kreeg toch enig schaamrood op de kaken toen hij bij zijn afscheid van het Vlaams parlement luid en gemeend applaus van het VB kreeg. Zijn partijgenoot Hans Bonte, tevens schepen in Vilvoorde, verdedigde de "gewoonte" van het stadsbestuur om stille afspraken te maken met bouwpromotoren en Franstaligen ook in privénieuwbouw te weren: "In een aantal nieuwe verkavelingen bestaat het grootste deel van de bevolking uit Nederlandstalige gezinnen, in tegenstelling tot elders in de stad. Het gaat dus om een maatregel die werkt." Die uitleg had ook uit de mond van een N-VA"er of VB"er kunnen komen. Er wordt in Vlaams-Brabant a volonté gediscrimineerd, men bevestigt in de feiten de ergste nachtmerries van wantrouwige Franstaligen en men is er nog fier op ook. En dan verwondert men zich aan de onderhandelingsfatel erover dat die Franstaligen zo achterdochtig zijn.

Maar onder voormalig burgemeester Jean-Luc Dehaene (CD&V dus) gebeurde het ook, zei Bonte. En zelfs onder diens voorganger Willy Courtois (Open Vld). Dat is een partijgenoot van Marino Keulen. Een van de vorige B-H-V-rondes werd vakkundig gesaboteerd toen diezelfde Keulen, ook als Vlaams minister van Binnenlandse Zaken, ineens cavalier seul speelde en strenger dan afgesproken optrad tegen de Franstalige burgemeesters.

Eigenlijk is Groen! de meest consequente uitzondering op de regel dat elkeen om beurt Vlaamser dan Vlaams is. Natuurlijk kweek je, als politici, op die manier ook een publieke opinie die in theorie wel het compromis bemint en aanprijst (vandaar de tot vorige week zo onverwoestbare reputatie van Jean-Luc Dehaene), maar die intussen toch vooral politici aan het woord liet die elk jaar wat Vlaamsgezinder werden.

En aan de zuidkant van de taalgrens deed zich hetzelfde fenomeen voort. Elk redelijk compromis rond B-H-V is daar ongeveer even onbespreekbaar als in Vlaanderen. Versta: elke nuance, elke aanpassing, is levensbedreigend voor elke Franstalige die in de Vlaamse rand of in een faciliteitengemeente woont. En hoewel elke Franstalige politicus zich ergert aan de grove beledigingen van Olivier Maingain, aan zijn gewilde misinterpretaties, zijn bewuste pogingen tot sabotage, zijn kwetsende opmerkingen en zijn volgehouden foute voorstelling van zaken in de media en dus voor de publieke opinie, toch krijgt de zogenaamd "redelijke" homo politicus in Franstalig België net zo weinig politiek en intellectueel weerwerk als de gemiddelde "Vlaming van goede wil" dat biedt aan Bart De Wever: amper wat. Dat bleek bijvoorbeeld uit lectuur van La Libre Belgique, waar de commentator in de scherpst mogelijk taal het voorstel van Dehaene verwierp, en met tremolo's die zo uit het romantisch nationalisme van de negentiende eeuw leken te komen, eraan toevoegde dat Franstaligen niet op hun knieën zou kruipen. Als ze sterven, is het rechtstaande, weet u wel. Hij zag zich al een gefusilleerde op een schilderij van Goya, snevend maar heldhaftig, jusqu'au bout. Terwijl B-H-V juist kapot gaat aan allerlei vormen van jusqu'à-boutisme.

En zo voltrok zich vorige week het drama van Jean-Luc Dehaene. Hij deed wat een compromiszoeker moet doen: ieder moet iets meer toegeven dan hij wil, om op een ander vlak iets van zijn eisen gerealiseerd te zien. Dehaene bleef van de taalgrens af (een Franstalige eis, een Vlaams taboe) maar wilde de regeling van de faciliteiten feitelijk uitbreiden (ook een Franstalige eis, ook een Vlaams taboe). Hij wilde bovendien de toekomst van de federale staat beveiligen door de verkiezingen wederom te laten samenvallen én de koninklijke functie uit te hollen (en dus tegelijk "onschadelijk" te maken en veilig te stellen) maar dat alles werd niet of amper naar waarde geschat. De Franstaligen wilden een (veel) uitgebeider eisenpakket bepraten, waarop Open Vld haar deadline tot een Principe verhief, de onderhandelingen verliet en in één moeite door de regering opblies. Uitgerekend Alexander De Croo, zoon van de laatste belgicist der Vlaamse liberalen. De krasse Herman kwam zijn zoon nog eens op tv verdedigen ook.

En tegelijk is het geen kwestie meer van "goede wil" alleen. B-H-V duwt de instellingen van dit land tot tegen de grenzen van de wettelijkheid. Neem bijvoorbeeld dat er op een dag toch een harde parlementaire stemming van komt, dus meerderheid tegen minderheid, Vlaanderen tegen Wallonië. Dan neemt Vlaanderen aan dat de koning die wet zal ondertekenen, net zoals hij met elke wet moet doen die het soevereine volk stemt. Maar tegelijk is het een even constitutioneel gegeven dat elke handtekening van de vorst gedekt moet zijn door de regering. Dat betekent dat van de Franstalige minister eenzelfde houding wordt verwacht als van de christen-democraten destijds bij de abortuswet: "Wij zijn niet akkoord, maar we aanvaarden het fait accompli." En daartoe zijn ze wellicht niet bereid. In het grote gekrakeel in het parlement donderdagmiddag was er al één Franstalige politicus die zei: "Als de Vlamingen de wet stemmen, mag de koning niet tekenen, want dan toont hij zich de koning van één bevolkingsgroep." Er gemakshalve aan voorbij gaan dat als Albert de wet niet stemt, hij in Vlaanderen als de koning van niet-Vlaanderen wordt gezien. Een patstelling voor de vorst, nu al. Een uitzichtloze en mogelijk ongrondwettelijke situatie, ook voor de regering, die niet collectief de vorst zal dekken bij eventuele stemming in het parlement.

Bart De Wever, weer hij, besefte die complexiteit bijzonder goed. Vandaar dat hij de voorbije week al rondtoeterde dat de handtekeningen van een of twee Vlaamse ministers zouden volstaan. Er zijn altijd constitutionalisten die dergelijke creativiteit met de grondwettelijke bepalingen komen goedpraten, maar het leidt het land van de regen in de drop. Het zijn wetten die, door hun betwiste totstandkoming, een conflict of een discussie niet zullen beslechten, laat staan regelen, doch verergeren en vergroten. En zowel in Franstalig België als in Vlaanderen zijn er al avonturiers opgestaan.

Maar die avonturiers vinden hun drieste optreden legitiem omdat zij geen andere uitweg zien door de talloze blokkages. Stel dat de Franstaligen aan de (wettelijk voorziene) alarmbel trekken, stel dat de regering valt, dan treedt een complex mechanisme van uitstel op, waardoor het B-H-V-wetsvoorstel na de verkiezingen opnieuw ingediend moet worden. Maar ook dan is er een regering nodig die op zijn minst bereid is een koning te dekken die een wet tekent.

Waarbij uiteindelijk maar één besluit zich opdringt: het is misschien niet voorbij, maar het bestel is tot zijn uiterste opgerekt. Zowel Vlamingen als Franstaligen zitten in hun strategie tegen de rand van de legaliteit. De Vlamingen hebben de legale middelen in handen om alle wetten die ze willen te stemmen, en eenzijdig. De Franstaligen beschikken over net zo'n geducht arsenaal aan wetten en wettelijke technieken om alle wetten die ze willen tegen te houden, en zij alleen. Maar als dat het samenlevingsmodel van dit land is -"ik doe wat ik wil, en ik zorg ervoor dat jij vooral niet doet wat je wilt" - dan is het bijna over en uit.

Het is de paradox van de voorbije week. De verzamelde publieke opinie, noord en zuid, is zich bewust van het kantelmoment. Constateert de crisis. Vreest voor de toekomst. En de Vlamingen stoppen daar: "Kom eruit of het loopt slecht af." En veel Franstaligen zeggen: "En het is de schuld van de Vlamingen." Waarop de Vlamingen naar de reeds lang lopende Franstalige obstructie verwijzen, het onzinnige om zelfs Dehaene als een radicale flamingant af te doen. Waarop de carroussel weer opnieuw begint.

En als de politiek uitgerangeerde VB'ers in het parlement "De Vlaamse Leeuw" aanheffen, haalt die imitatie van "De Stomme van Portici" de dag nadien de voorpagina van La Libre Belgique, zelfs de opening van het RTBF-journaal. Alsof de Vlamingen en VB'ers, eigenlijk, feitelijk, toch wel, samenvallen. Zozeer lopen clichés en de werkelijkheid door elkaar. Schijn en zijn worden inwisselbaar, het politieke debat voltrekt zich stilaan volgens het kader van de "grot van Plato": we kijken niet meer naar de feiten, maar naar de voorstelling van de feiten. En kunnen nu eenmaal niet anders dan het debat daardoor te laten bepalen.

Dan wordt de kans inderdaad groot dat dit land op die B-H-V-barst breekt. Niemand die het echt wil, maar minder dan niemand die het actief verhindert. Tot, plots maar fataal, "krak" klinkt. Of is het cracque?

Tenzij die Dehaene, bewust of intuïtief, zag dat het zo niet kan en kon. Dat hij het gevaar wel zag, maar dat het nog even nodig was om de anderen dat besef bij te brengen. Ze even met eigen ogen in de afgrond te laten staren. Dan schrikken ze wel terug. Mogelijk. Hopelijk.

En als men toch collectief "beslist" een pas naar voren te zetten, dan is dat zo. Lemmingen zijn nu eenmaal lemmingen. Niemand draagt schuld, en toch allemaal de afgrond in. Onweerstaanbare innerlijke drang. Zo zullen ze zich proberen vrij te pleiten voor het tribunaal van de geschiedenis.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234