Woensdag 30/09/2020

Tussen hysterie en citeerlust

Het is onjuist om Mefisto for ever af te schrijven als intellectueel gemasturbeer

Tom Lanoye

Mefisto for ever. Vrij naar Klaus Mann

Prometheus, Amsterdam, 155 p., 17,95 euro.

Tom Lanoye is te gast op Dubbel geboekt op do 2 november om 20 uur. Zaal Architectura.

Tom Lanoye bewerkt theatertekst 'Mefisto' van Klaus Mann

Met Mefisto for ever schreef Tom Lanoye zijn negende theatertekst. Blijft hij overeind zonder de enscenering van Guy Cassiers? Door Bert Bultinck

Het wordt eindelijk kouder, zoals het hoort, het is weer Boekenbeurs, zoals het hoort en er is weer een offensief van onze vooraanstaande schrijver Lanoye, Tom. Deze keer zet hij de eindsprint van de beurscampagne niet in met zijn recentste roman, Het derde huwelijk, maar wel met zijn theaterbewerking Mefisto for ever, die vanaf zaterdag de Antwerpse Bourla verlaat en het Vlaamse land rondreist. Vorige week was er het geruchtmakende Vlaams Literair Festijn in de marge van het toneelstuk. En ook de Geletterde Mensentournee van Behoud de Begeerte past in de zichtbaarheidspolitiek, een literaire Best of waarin hij samen met zijn Zuid-Afrikaanse vriendin Antjie Krog uit haar en uit zijn eigen werk voorleest. Kortom, Lanoye does Lanoye. Again.

De tekst van Mefisto for ever is gewoontegetrouw mooi vormgegeven door graficus Dooreman, die net als de schrijver zijn merk herkenbaar houdt. Mefisto for ever is een bewerking van de roman van Klaus Mann, waarin Lanoye in het vel van een misnoegde maatschappij snijdt: het Duitsland van de jaren dertig-veertig, of het Vlaanderen van de afgelopen jaren, waarin elk moment een kantelpunt zou kunnen zijn. De duivel van de volksverlakkerij ligt altijd op de loer. Groots en meeslepend is de catastrofe.

De 'verantwoording' achteraan in het boekje is uitvoerig. De toekomstige biograaf heeft een goed zicht op wat er gaande was, dat najaar van 2006. En de thesisstudent zal zich te goed kunnen doen aan de bronnenlijst. Lanoye heeft zijn huiswerk gemaakt. Mogelijk zou hij willen dat ook het publiek dat huiswerk maakt. Waarschijnlijk gelooft hij zelfs dat huiswerk maken heilzaam is. Zeker als het vak geschiedenis heet.

Is dit boek meer dan een souvenir voor de toerist, die met Mefisto for ever een beetje cultuur heeft 'gedaan'? Liefhebbers van het genre zullen het kunnen beamen: toneelstukken lezen is een vreemde bezigheid. Anders dan in Het derde huwelijk moet de lezer het hier met veel minder body doen. En anders dan bij de voorstelling moet hij het hier stellen zonder het lichaam en de gelaatstrekken van de acteurs, zonder de Bill Violaschermen van Guy Cassiers, zonder de goed gekozen muziek van de voorstelling. Dat kan ook niet anders: wanneer een toneeltekst op eigen kracht genoeg zou zijn, zou het een roman zijn. Of iets tussen een roman en een klassiek gedicht, zoals hier, met de nadruk op het metrum in de vele citaten.

Maar ja: het is meer dan een souvenir. Wie nog eens het wonder van het vleeswordende woord wil aanschouwen, kan vooraf de tekst lezen. Dat doet men tegenwoordig vooral met stukken van het kaliber-Shakespeare. Omdat die teksten zo poëtisch zijn dat ze het ook zonder theatersmoel kunnen stellen, of omdat ze zo complex zijn dat het de toneelervaring rijker en toegankelijker maakt. Maar ook met deze tekst, die niet toevallig voortdurend aan de Bard refereert, is het een aardig experiment. En achteraf loont het ook de moeite: de tekst is moeilijk genoeg. Moeilijk gemonteerd, zonder al te veel duiding. De theaterbezoeker hoeft het niet allemaal meteen mee te hebben, want op scène is er spektakel genoeg. Maar de lezer kan het uitzoeken.

Net als de man in de Bourla zit de lezer meteen in het spel-in-het-spel wanneer theaterintendant Victor Müller zegt: "Geeft aan mijn zoon dit geld en dit bericht, Reynaldo." Omdat de toeschouwer niet noodzakelijk voor cultuurkenner heeft doorgestudeerd, weet hij dus niet noodzakelijk dat dit regels zijn van Polonius (de rechterhand van Claudius, de oom van Hamlet), maar de lezer krijgt die informatie er netjes bij. Meteen zijn er al drie niveaus: Polonius, Victor Müller, en de acteur die straks Müller zal spelen (Vic De Wachter). Meer nog dan op de bühne voel je al na de eerste regels dat Lanoye het in het midden wil laten of er toneel wordt gespeeld, of dat er wordt gespeeld dat er toneel wordt gespeeld. Het verhaal is dat van de acteur die voor het compromis met de vijand kiest om het systeem van binnenuit te veranderen en jammerlijk mislukt. Er zijn berichten van actrices in ballingschap, er is de executie van een bijrolacteur, er is de donderspeech met citaten van Joseph Goebbels. Uiteindelijk begint alles opnieuw, wanneer de meeheulende acteur-directeur-generaal zijn fout inziet en opnieuw gevraagd wordt om toneel te spelen.

Die zelfreferenties verklaren waarom er al is gezegd en geschreven dat Mefisto for ever toneel over toneel zou zijn, en daarom incestueus, autistisch of erger. Dat eerste klopt zonder meer: het gaat nu eenmaal over een schouwburg die een houding moet vinden tegenover het nationaal-socialisme, net zoals het Toneelhuis dat heeft moeten doen tegenover het Vlaams Belang. Niet dat het VB zonder meer te vergelijken zou zijn met het nazisme, maar Lanoye heeft terecht oog voor het duidelijke populisme, het minder duidelijke narcisme, en de verborgen "mannelijke hysterie" die beide bewegingen aandrijven. Het is onjuist om de tekst van Mefisto for ever af te schrijven als intellectueel gemasturbeer: de werkelijkheid van de oorlog grijpt onmiddellijk in de plot in.

Moeilijker ligt het met de reeds aangehaalde citeerlust. Je kunt er een kritiek in lezen op de gevaren van het repertoiretheater (of juist een verdediging ervan, want het is de fascistische minister van Cultuur die af wil van Tsjechov en Shakespeare), je kunt aanvoeren dat het nu eenmaal een bewerking is van Klaus Manns roman (maar daar heeft Lanoye dan wel voor gekozen), of je kunt aangeven dat de citaten van Büchner, Goethe, Schiller en Euripides een klankbord vormen voor de politieke laag van het stuk.

Dat is allemaal waar, behalve dat laatste, want zo werkt het niet helemaal: wanneer Kurt Köpler (de rol gespeeld door Dirk Roofthooft) de scène met Ophelia van Hamlet naspeelt, en het daar over de schoonheid heeft die van de kuisheid "een lichtekooi" maakt, dan kan dat ook gaan over de zuiverheidsdrang van extreem rechts, maar het blijft vooral een stukje tekst dat in een andere tekst is ingeplakt.

Dat is meteen het enige gebrek van de theatertekst Mefisto for ever, al is het wel een belangrijk gebrek: de aaneenschakeling van stemmen is theoretisch mooi en samplegewijs bij de tijd, maar ook een gemakkelijke oplossing. Zo krijg je namelijk al snel de rijkdom die de lezer in dit soort teksten zoekt, omdat het spel met de citaten nu eenmaal werelden laat botsen (de waanzin van Ophelia en Hamlet, de kersentuin van Tsjechov, het bloed van de Franse revolutie). Maar het is zoveel krachtiger (en moeilijker) om datzelfde effect te bereiken met een eigen tekst, die niet citeert maar incorporeert.

Terwijl Lanoye in zijn roman Het derde huwelijk afstand had genomen van de cut-and-paste popart van zijn monstertrilogie - en daarmee zijn beste roman afleverde sinds jaren - lijdt deze tekst nog onder de montage van andermans woorden. Dat is geen ramp - Mefisto for ever kan het hebben - maar het is wel jammer.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234