Donderdag 07/07/2022

AchtergrondVenezuela

Tussen de stalen resten van Venezuela’s olie-industrie groeit de garnaal uit tot nieuwe wereldtopper

Garnalen opgevist uit de basins van de boerderij. Beeld Fabiola Ferrero
Garnalen opgevist uit de basins van de boerderij.Beeld Fabiola Ferrero

Na het ineenstorten van zijn olie-industrie is Venezuela veranderd in een van de armste landen van de regio. Maar een nieuwe sector bloeit op: de garnalenkweek. Mag de provincie Zulia ook hopen op een opleving van de oliesector, nu de olieprijs door de oorlog in Europa nieuwe records breekt?

Joost de Vries

Aan de rand van het Maracaibo-meer in Venezuela geschiedt een wonder. Langs het grootste en meest vervuilde meer van Zuid-Amerika groeit nieuw leven. Uit de verroeste boorplatforms en leidingen, de resten van een ooit booming olie-industrie, sijpelen dagelijks vele liters ruwe olie het meer in en richten daar dodelijke schade aan. Maar vlak naast dat slagveld maakt een van Venezuela’s schaarse succesvolle binnenlandse sectoren een enorme groeispurt door: de garnalenkweek. De diertjes worden bovendien gekweekt in bassins gevuld met datzelfde water.

Vanaf het dak van een loods waarin honderden medewerkers garnalen pellen, kijkt de 30-jarige productiemanager Ricardo (op zijn verzoek niet zijn echte naam) uit over een privaat koninkrijkje, een garnalenboerderij van indrukwekkende proporties. In het dorre landschap strekken ruim zevenhonderd waterbassins zich in de ene richting uit tot aan het Maracaibo-meer en in de andere tot aan de horizon. Een stevige wind doet vergeten hoe hard de zon brandt. “Het is hier het hele jaar door even warm”, zegt hij. De twee bovenste knoopjes van zijn ankertjes-overhemd staan open. “In tegenstelling tot kwekers in andere landen produceren wij het jaar rond. Je kunt ons altijd bellen.”

Op de boerderij langs de westoever van het meer, kweekt het familiebedrijf een groot deel van de 30.000 ton garnalen die Venezuela jaarlijks produceert. We zijn er welkom, maar het bedrijf wil niet met naam in de krant uit vrees voor een mogelijk negatieve reactie van de Venezolaanse regering. De staat kan slecht tegen kritiek, meerdere onafhankelijke nieuwssites zijn in Venezuela geblokkeerd.

In 1998, het jaar dat de charismatische militair Hugo Chávez de verkiezingen won, begon de oom van de kweker met zijn eerste bassins. Venezuela importeert bijna alles, deze garnalen zijn een van de weinige succesvolle exportproducten.

Een van de ja-knikkers in het Maracaibo-meer. Beeld Fabiola Ferrero
Een van de ja-knikkers in het Maracaibo-meer.Beeld Fabiola Ferrero

Glimmende olieresten

In dit land van extremen oogt het garnalenbedrijf als een groene knop die ontluikt in zwartgeblakerde aarde. Alles in de omgeving, van de continue stroomstoringen in de nabijgelegen stad Maracaibo tot de glimmende olieresten plakkend aan de oevers van het Maracaibo-meer, herinnert aan de tomeloze sociale revolutie van president Chávez (1999-2013), een wervelwind die gedurende drie termijnen het Zuid-Amerikaanse land volledig op zijn kop zette. Onder opvolger Nicolás Maduro klapte Chávez’ revolutie hard in elkaar.

Venezuela veranderde in de afgelopen twee decennia van een van de rijkste landen van de regio in een van de armste. Een ruime eeuw geleden pompte een jaknikker aan de oostkant van het Maracaibo-meer voor het eerst olie omhoog. De zelfverklaarde socialist Chávez rekte de Venezolaanse oliebubbel tot het uiterste op en strooide de oliedollars uit over zijn kiezers. Onder zijn leiding kwam staatsoliebedrijf Pdvsa volledig onder overheidscontrole. De voormalige militair bekostigde zijn ‘sociale missies’ met het zwarte goud.

Toen Pdvsa-medewerkers in 2002 massaal staakten, ontsloeg de president een kleine 20.000 mensen. Live op televisie bedankte hij het management voor geleverde diensten. “Buitenspel!”, riep de commandant, blazend op zijn voetbalfluitje. Voormalig New York Times-correspondent William Neuman, die in Chávez’ laatste jaar naar Venezuela verhuisde, vatte Venezuela’s teloorgang recentelijk samen in het boek Things are never so bad that they can’t get worse. Hij spreekt van ‘showcialismo’. “Het socialisme van Chávez was een en al middelen en nul productie.”

El Commandante overleed in 2013 aan kanker en liet zijn chavismo na aan opvolger Maduro, die sindsdien met harde hand regeert. Kort na Chávez’ dood vielen de middelen weg die zijn revolutie al die jaren hadden gestut. In het najaar van 2014 daalde de internationale olieprijs van een recordhoogte van 100 dollar per vat naar minder dan de helft. Venezuela’s economie kelderde en in de jaren die volgden, beleefden Venezolanen hyperinflatie, extreme schaarste en overheidsrepressie. Zes van de circa dertig miljoen inwoners vluchtten naar het buitenland.

De  garnalenboerderij kent ruim zevenhonderd waterbassins. Beeld Fabiola Ferrero
De garnalenboerderij kent ruim zevenhonderd waterbassins.Beeld Fabiola Ferrero

Ruwe olie

Pas dit jaar, opgestuwd door internationale sancties tegen olieland Rusland, steeg een vat ruwe olie weer tot voorbij de recordprijs uit de nadagen van Chávez. Zo biedt – heel misschien – Ruslands oorlog in Oekraïne nieuwe kansen voor de verloederde westelijke deelstaat Zulia met zijn hoofdstad Maracaibo en het gelijknamige meer, ooit het kloppende hart van de olie-industrie. Begin maart verraste Maduro vriend en vijand door een hoge Amerikaanse delegatie te ontvangen in regeringspaleis Miraflores in hoofdstad Caracas. Venezuela is bereid en in staat olie te leveren aan wie maar interesse heeft, zei hij kort na het bezoek.

“Maduro hoopt op verlichting van Amerikaanse sancties”, zegt de Venezolaanse politicoloog Miguel Martínez Meucci, werkzaam aan de Complutense Universiteit van Madrid. “En hij hoopt olie te kunnen verkopen aan de VS, maar zonder de voor hem zo belangrijke band met Rusland te verzwakken.” Chávez had de focus van de olie-export al eerder verlegd van buurland de VS naar ideologische vrienden China en Rusland. De Venezolaanse oliehandel met de Verenigde Staten hield geheel op toen de Amerikaanse president Trump in 2019 een handelsembargo instelde.

Volgens de Venezolaanse president kan zijn land de oliekraan eenvoudig weer opendraaien naar 3 miljoen dagelijkse vaten, het niveau van Venezuela’s hoogtijdagen, naar schatting vier keer de huidige productie. “Onmogelijk”, zegt Martínez. “Volgens kenners kan de productie worden opgekrikt van zo’n 600.000 naar één miljoen vaten per dag. Maar om morgen naar 3 miljoen vaten op te schalen is absoluut ondenkbaar.” In Zulia klinken de woorden van Maduro eerder hol dan overtuigend. Het is moeilijk voor te stellen dat de verroeste boorplatformen op en langs de oostelijke helft van het Maracaibo-meer weer in beweging komen.

Garnalen worden verwerkt op de boerderij Beeld Fabiola Ferrero
Garnalen worden verwerkt op de boerderijBeeld Fabiola Ferrero

Politiek laveren

Aan de westkant, waar de olie-industrie vooral zichtbaar is als aangespoelde zwarte drek, probeert een garnalenkweker - die liever anoniem blijft - zich zo ver mogelijk te houden van politiek, welke afslag de president in Caracas ook zegt te nemen. “Het is een gevoelig thema”, geeft hij toe. Vrij vertaald: in een land als Venezuela kan een ondernemer geen kritische noten kraken over de regering. Wie succes wil hebben moet zich koest houden of zich liëren met het chavismo, stelt politicoloog Martínez.

Het bedrijf lijkt te hebben gekozen voor het eerste: afstand. “Wij kunnen met alle politici overweg”, zegt de kweker diplomatiek. “Die van de regering en van de oppositie.” De strategie wierp in de afgelopen jaren zijn vruchten af, terwijl Venezuela door een diepe crisis ging, breidde het familiebedrijf juist uit. Op zijn beurt bemoeit crisismanager Maduro zich minder dan zijn voorganger met het bedrijfsleven. Op de knieën gedwongen door economische krimp en sancties liet hij de teugels juist wat vieren.

Zodoende kon de garnalenboerderij, weggestopt tussen uitgestrekt grasland, een omheind wereldje creëren dat vlekkeloos functioneert. Het bedrijf won zelfs de strijd met het vervuilde water. “Ons circuit is gesloten”, zegt de productiemanager. “We verversen dagelijks 10 tot 20 procent.” In een warme weeïge hal toont hij zwembaden vol probiotica. Tankwagens rijden dagelijks duizenden liters van de gekweekte bacteriën naar de honderden bassins. Dankzij moderne technieken verkeren de garnaaltjes, die als larven arriveren uit de aangrenzende deelstaat Falcón, 24 uur per dag in optimale conditie. Slimme sensoren meten het eetgedrag, een eigen laboratorium speurt continu naar mogelijke ziektes.

Visser José López op het meer van Maracaibo, met op de achtergrond de in verval geraakte stalen olie-eilandjes. Beeld Fabiola Ferrero
Visser José López op het meer van Maracaibo, met op de achtergrond de in verval geraakte stalen olie-eilandjes.Beeld Fabiola Ferrero

Affakeltorens

Zo gestroomlijnd als de garnalenkweker opereert langs de westelijke oever, zo gehavend ligt het imperium van het Venezolaanse oliebedrijf erbij aan de oostkant. De archipel van boorplatformen en affakkeltorens zou kunnen dienen als decor voor een post-apocalyptische film. Rondom de stalen eilandjes drijven de olievlekken, sommige platformen sissen van het ontsnappende gas. Uit duizenden kilometers poreuze leidingen net onder het wateroppervlak lekt de ruwe olie weg.

Sinds de olieprijs omlaag tuimelde, staan de jaknikkers grotendeels stil en wordt er nauwelijks nog onderhoud gepleegd. Lekkages zijn van alle tijden, het verschil is dat ze niet meer worden gedicht. “Vroeger zag je ’s nachts duizenden lichtjes op het water”, vertelt visser José López, die met zijn gezin aan het meer woont. “Alles werkte perfect.” De romp van zijn roeiboot glimt zwart, een kuiken scharrelt met bruine pootjes over het erf. Olie is in Zulia allang niet meer de rijkdom die het was, maar nog slechts “de uitwerpselen van de duivel”, zoals de Venezolaanse diplomaat en medeoprichter van olielandenclub Opec Juan Pablo Pérez Alfonzo zei in 1976.

Staatsoliebedrijf Pdvsa trok ooit leidingen door naar de huizen zodat de vissers gebruik konden maken van het gas dat met de olie omhoog kwam. Maar het apparaat dat olie en gas scheidde is er niet meer. López’ vrouw Marisela (37) toont hoe ze met een geïmproviseerd kraantje de olie uit de leiding laat lopen zodat er uit haar fornuis enkel gas komt. Het gezin López kan nog net leven van de visvangst, al houdt het niet over.

Containers met garnalen op de boerderij. Beeld Fabiola Ferrero
Containers met garnalen op de boerderij.Beeld Fabiola Ferrero

Dode vissen

Niet alleen de olie, ook het afvalwater van de stad Maracaibo en van boerenbedrijven en industrie uit de omgeving wordt geloosd in het water, zegt bioloog Yurasi Briceño via de telefoon. Het meer overleeft ternauwernood doordat het in verbinding staat met de zee en zichzelf ververst. “Het is ongelooflijk, maar het ecosysteem functioneert nog. We zien zelfs nog dolfijnen. Het Maracaibo-meer is nog niet verloren.” De buurman van López meert aan met een paar vissen in een emmer. In zijn net zitten geregeld dode vissen, zegt hij. De man draagt een overall van Pdvsa. “Een keer geruild voor een paar kilo vis.”

Op weg naar de kwaliteitscontrole. Beeld Fabiola Ferrero
Op weg naar de kwaliteitscontrole.Beeld Fabiola Ferrero

Hemelsbreed 50 kilometer naar het westen, net naast het meer, bruist het water van het leven. Een slang zuigt duizenden garnalen uit een bassin. Witte en roze vogels pikken naar de laatste garnaaltjes in de achtergebleven plassen. De ondernemer wil niet anders dan geloven in een succesvolle toekomst. Hij is het levende bewijs, zegt hij, dat het kan: iets bereiken in Venezuela. “Houding is alles.” Zijn optimisme gaat gelijk op met de groeiende vraag naar Venezolaanse garnalen. Langs de randen van het koninkrijkje graven graafmachines nieuwe bassins.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234