Woensdag 29/06/2022

NieuwsBuitenland

Turkije sluit toegang tot Zwarte Zee af voor Russische oorlogsschepen, explosieve situatie dreigt

De Bosporus, deel van de zeestraat tussen de Middellandse Zee en de Zwarte Zee, loopt dwars door Istanbul. Beeld Joris Van Gennip
De Bosporus, deel van de zeestraat tussen de Middellandse Zee en de Zwarte Zee, loopt dwars door Istanbul.Beeld Joris Van Gennip

Turkije sluit de toegang tot de Zwarte Zee af voor Russische oorlogsschepen. Met die stap voldoet de Turkse regering aan de oproep van Oekraïne om zo ‘solidariteit’ te betuigen met het Oekraïense volk. De maatregel dwingt president Erdogan in een rol waar hij liever niet in had gezeten.

Rob Vreeken

De stap van NAVO-lid Turkije creëert een explosieve situatie. Moskou kan zich uitgedaagd voelen, en kan de zenuwen van Ankara gaan testen door een oorlogsschip de Bosporus – deel van de zeestraat tussen de Middellandse Zee en de Zwarte Zee, die dwars door Istanbul loopt – in te sturen. Het zou de eerste daadwerkelijk fysieke militaire confrontatie betekenen tussen Rusland en een lidstaat van de NAVO. Een botsing van Rusland met Turkije is een botsing met het hele bondgenootschap.

Turkije stond voor een dilemma waar het dagenlang mee worstelde. Een blokkade van de Zwarte Zee zou Ankara, en daarmee potentieel de hele NAVO, in conflict kunnen brengen met Moskou. Waarschijnlijk heeft de regering van president Recep Tayyip Erdogan het besluit daarom genomen na overleg met de NAVO-partners.

Verdrag van Montreux

Een ‘probleem’ was dat het internationaal recht Turkije alle ruimte biedt om aan het Oekraïense verzoek te voldoen. Volgens het uit 1936 stammende Verdrag van Montreux mag Turkije het scheepsverkeer reguleren door de Bosporus en Dardanellen, de zeestraat naar de Zwarte Zee. De tekst van het verdrag laat weinig ruimte voor geschipper: in geval van oorlog kunnen oorlogvoerende staten volgens artikel 19 geen schepen door de zeestraat laten varen.

Aanvankelijk overwogen de Turken te ontkennen dat in Oekraïne van ‘oorlog’ sprake is, om zo aan het dilemma te ontsnappen. Zondag echter maakte de Turkse retoriek een ommezwaai. De woordvoerders van de regering hebben het sindsdien over oorlog. De juridische sluiproute werd daarmee afgesloten.

“Het gaat niet om een paar luchtaanvallen, de situatie in Oekraïne is officieel een oorlog”, zei minister van Buitenlandse Zaken Mevlüt Çavusoglu tegen CNN Turk. “We zullen het Verdrag van Montreux uitvoeren.”

Sebastopol

Hij plaatste één kanttekening. Het verdrag bepaalt dat oorlogvoerende landen hun schepen mogen ‘laten terugkeren naar de thuishaven’. In dit geval zou dat de Russische marinebasis bij Sebastopol op de Krim zijn. “Van deze uitzondering mag echter op geen enkele manier misbruik worden gemaakt”, aldus Çavusoglu. “Schepen die terugkeren naar hun thuishaven mogen niet deelnemen aan de oorlog.”

De meeste van de Russische oorlogsschepen op de Middellandse Zee, waar de Russische marine van oudsher het 5de Squadron heeft, hebben niet Sebastopol als thuishaven. De Russen hebben de afgelopen weken hun maritieme aanwezigheid in de oostelijke Middellandse Zee versterkt, zo zegt Nick Childs van het International Institute for Strategic Studies (IISS) in Londen.

Opmerkelijk was vooral de komst van twee grote kruisers, de Maarschalk Ustinov en de Varyag, onderdeel van de Noordelijke Vloot en de Stille Zuidzeevloot. Beide schepen hebben raketten voor het bestoken van landdoelen. Ook een aantal onderzeeërs is in het gebied aangekomen. De kruisers hebben volgens Childs vooral tot doel indruk te maken op de mediterrane NAVO-vloot.

‘Oefening’

Begin deze maand voeren al zes Russische marineschepen en een onderzeeër door de Bosporus voor wat Moskou een ‘oefening’ in de Zwarte Zee noemde. “Mogelijk zullen de Russen proberen Turkije te intimideren door opnieuw schepen door de straat te sturen”, zegt Emre Açikgönül, een Turkse expert in maritiem recht. “Ze hebben dat eerder gedaan, om Turkije uit te dagen.”

In 2015 paradeerden Russische militairen op het dek van een oorlogsschip in de Bosporus openlijk met raketwerpers. Het Verdrag van Montreux staat zulks niet toe. Dat gebeurde nadat het Turkse leger boven Syrië een Russisch jachtvliegtuig had neergeschoten.

Ook zonder dat het tot een militaire confrontatie komt, kan een conflict met Moskou over het afsluiten van de Bosporus voor Turkije zeer pijnlijk zijn. Weinig landen zijn economisch zo afhankelijk van Rusland als Turkije. Ankara gebruikt voor zijn energie grotendeels Russisch gas. Ook de wederzijdse handel is omvangrijk, net als het Russische toerisme naar Turkije. Moskou kan de Turken bovendien het leven zuur maken in Syrië.

De maatregel dwingt president Erdogan in een rol waar hij liever niet in had gezeten. Eerder deze maand wierp hij zich op als bemiddelaar. Hij nodigde de leiders van Oekraïne en Rusland uit voor een ontmoeting in Ankara, een ballonnetje dat onbeantwoord in de wolken verdween. Zaterdag deed hij opnieuw zo’n poging, nu samen met Azerbeidzjan.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234