Dinsdag 01/12/2020

Tulpen uit Amsterdam, bloempjes voor Fortuyn

Pim Fortuyn is maandagavond door honderdduizenden landgenoten uitgeroepen tot de Grootste Nederlander aller tijden. Hij won met een ruime voorsprong op Willem van Oranje en Willem Drees. Nooit zou Nederland dus een nobeler, specialer, mooier, intelligenter, bref, belangrijker mens hebben voortgebracht dan Pim Fortuyn. Waar komt die bewondering toch vandaan voor een man die echt niet zo heel ver af staat van Silvio Berlusconi? En dan moet u weten dat die Berlusconi en trawanten van hem als Rocco Buttoglioni dan weer totaal onaanvaardbaar zijn in Nederland. Wat is er toch aan de hand aan de Moerdijk?

Wie hier een pessimistische tv-kritiek à la Neil Postman verwacht, moet meteen teleurgesteld worden: dit stukje wil niet zeggen hoe verwerpelijk de verkiezing van 'De Grootste Nederland / The Greatest Briton / Unsere Besten - Wer is der grösste Deutsche?' wel is. Er is niets fout met die programma's. Het gaat om een tv-spelletje met zelfs enige educatieve waarde. Net zoals de quizzen van Herman Van Molle dat zijn. Programma's die de kijker willen amuseren door hem wat bij te leren. En ja, daar hoort competitie bij, of het nu om de Grootste Nederlander gaat of om een Van Molle-spelletje. Dat men bovendien een aantal educatieve en historisch min of meer verantwoorde documentaire filmpjes toont, is welgekomen ook, als een moderne opfrissing van oude geschiedenislessen. Tot daar is er niets fout met de Grootste / The Greatest / Unsere Besten. En dat de pers over de uitslag van een televoting polemiseert, tot daar aan toe. In Vlaanderen was het liedjesprogramma Idool ineens een zaak van nationaal belang toen de favoriete deerne eruit ging, naar verluidt te vroeg.

So far, so good. Zoals gezegd: niets tegen het programma op zich. Dat neemt niet weg dat de toplijstjes van die 'Grootste'-programma's uit de buurlanden bijzonder leerzaam zijn. Ze vertellen immers meer over het land dat kiest dan over de verkozenen zelf. De Duitse topdrie zag er als volgt uit: Konrad Adenauer op één, dan Martin Luther en vervolgens Karl Marx. In Engeland haalde Winston Churchill het, voor - jawel - Isamgard Kingdom Brunel en de onvermijdelijke prinses Diana. Nederland plaatste dus Pim Fortuyn op het niveau van Churchill en Adenauer, liever dan Willem van Oranje (twee) of Willem Drees (drie). Om het in hun taal te zeggen: nou nou.

Winston Churchill was de man die zijn land leidde toen het de oorlog tegen nazi-Duitsland won. Konrad Adenauer was de man die zijn land leidde toen het, na door de nazi's ten gronde te zijn gericht, heropgebouwd werd tot een welvarend land, een democratische rechtsstaat bovendien. Fortuyn wordt in het beste geval geroemd als "de nationale beddenopschudder", de man "die de stoot heeft gegeven voor een blijvende verandering in de politieke cultuur in Nederland" (omschrijving van Lidy Nicolasen, chef van de Haagse redactie van de Volkskrant), of als "een politieke dandy", "de verpersoonlijking van de verpersoonlijking in de politiek" (omschrijvingen van de socioloog Dick Pels). Fortuyn is een fenomeen, zoveel is zeker, een bijzonder belangrijk fenomeen zelfs, maar hoe dan ook een fenomeen. Een man vooral - en dat zal wel symptomatisch zijn voor deze tijd - die nooit verantwoordelijkheid heeft genomen. Correctie, in Fortuyns geval, niet heeft kunnen/mogen nemen. Maar hoe dan ook, geen man die ooit één beslissing nam die het leven van zijn landgenoten bepaalde.

Dat hebben de Nederlandse nummer twee en drie tijdens hun leven wel gedaan. Willem van Oranje bevocht de onafhankelijke Republiek der Nederlanden, het eerste land dat de godsdienstvrijheid verdedigde. Willem Drees bouwde in de jaren vijftig de Nederlandse verzorgingsstaat op. Oranje kreeg de eretitel 'vader des vaderlands', Drees heette 'vadertje Drees'. Ironisch genoeg: Pim Fortuyn - niet vadertje Fortuyn, maar nicht Pim - werd mateloos populair met zijn eis voor de inperking van de godsdienstvrijheid, of zijn pleidooi voor de ontmanteling van de verzorgingsstaat.

De uitverkiezing van Fortuyn is de verwerking van een niet-verwerkt trauma, zeker na de moord op cineast en Fortuyn-vriend Theo van Gogh. Dat zij vermoord werden, geeft niet alleen hun politieke actie, maar ook hun ideeën een status die ze zonder die doodslag nooit hadden afgedwongen.

Dat van die actie, tot daar aan toe. De Haagse stijfheid is natuurlijk spreekwoordelijk. Een Nederlands parlementslid dat een minister op de tribune "een leugenaar" noemt, gaat er over de schreef, en moet zich van de voorzitter verontschuldigen: "Ik wilde alleen zeggen dat de minister, naar mijn mening, niet helemaal de waarheid vertelde." Dat soort burgerlijke bekaktheid. Als er een Fortuyn nodig was om in het land van slap fluitjesbier wat leven in de brouwerij te brengen, goed dan.

Maar de échte ideeën van Fortuyn blijven schrikbarend. Alles welbeschouwd preekte hij het zo goed als absolute individualisme. Moslims kregen ervan langs als ze hun vrouw onderdrukten (aanval op het individu van de vrouw), maar moslimjongetjes die tegen betaling zijn lusten bevredigen, ook dat moet kunnen (zolang het maar hun individuele keuze is). Er zit wel wat in het verwijt dat Fortuyn, deep down, gevaarlijker is dan Philip Dewinter. Die geeft mensen tenminste nog 'het volk' als collectieve bescherming. Bij Fortuyn is er nauwelijks meer collectiviteit. Daar staat het individu uiteindelijk ook, zeer individueel, erg alleen. En voor de man van het radicale individualisme, dat ook radicaal verwoord en verdedigd werd, ging Nederland ook maandagavond weer collectief plat.

Het is meer dan een toevallige gril. Natuurlijk is iedere tophonderd 'nationaal gekleurd'. In de Duitse tophonderd staan bijvoorbeeld ook Heino, Nena en de infame James Last. Trouwens, in Nederland werd Joost van de Vondel nipt voorafgegaan door die andere culturele icoon, André van Duin. Gelukkig hield Vondel nog Mies Bouwman achter zich. Zulke regionale afwijkingen horen bij het spelletje.

Het is ook niet: hoe ernstiger, hoe beter. De Duitse toptien oogt wel zéér belangrijk: Adenauer / Luther / Marx / Hans en Sophie Scholl / Brandt / Bach / Goethe / Bismarck / Einstein. Maar ook die is niet 'perfect'. Men kiest Adenauer, hoewel elke ernstige historicus kan zeggen dat de impact op de geschiedenis van twee (Luther) en drie (Marx) oneindig veel groter is.

Fortuyns winst alleen verklaren als 'symptomatisch voor deze tv-tijd' klopt ook niet helemaal. In Groot-Brittannië was het mogelijk nog erger. Daar eindigde nummer twee, Isamgard Kingdom Brunel (een ingenieur, voor wie het niet wist - u dus) zo hoog omdat de studenten van de Brunel University via televoting aan naambekendheid voor de eigen instelling deden, én omdat de verdediging van de man erg bevlogen was. Dat laatste gold trouwens ook voor Winston Churchill, die vooral won omdat Mo Mowlam, voormalig staatssecretaris voor Noord-Ierland, op tv zo hartstochtelijk voor hem pleitte. Ook elders is het historisch besef niet absoluut, of speelde het element 'tv' mee.

Maar de reacties op de winst van Fortuyn, zowel op internet-forums als in ernstige dagbladen, wijzen erop dat veel Nederlanders het tv-spelletje wel zeer ernstig namen. Zij willen blijkbaar een statement maken - ook daar was Pim zo goed in. Ze bewonderen Fortuyn. Ze dwepen met hem.

Goed, het is Fortuyns verdienste dat hij, over zijn graf in Toscane heen, zijn koude land nog altijd beroert. Zijn stemmen dankt hij aan zichzelf, niet aan de 'politieke beweging' die hij stichtte. Van die Lijst Pim Fortuyn (LPF) bestaat een korte maar mooie beschrijving van hogervermelde Nicolasen: "LPF'ers hebben geen gezamenlijk verleden, geen partijgeschiedenis, niet eens een eigen partij of een leider. Een aantal dingen hebben ze wel gemeen: hun geloof in Pim Fortuyn, hun rancune tegen de politieke elite en een gebrek aan omgangvormen, aan wellevendheid. Ze maken elkaar uit voor rotte vis, schuwen scheldwoorden en achterklap niet. Het zijn tietenkijkers, zeggen de vrouwen in de Kamer tegen elkaar." Een notoire homo als peetvader van een stel vrouwenzotten: alleen Nederland neemt zo'n man even ernstig als het spelletje dat hij postuum gewonnen heeft.

Nederland is echter sinds de passage van Fortuyn zeker geen gezelliger land geworden. Het werd een land waar baldadige cineasten de kogel krijgen, een land waar moskeeën in de fik vliegen, een paar uur nadat politici roepen dat het land in staat van oorlog verkeert. Is het dat wat Nederland vandaag zo Hollands maakt? Is die interne burgeroorlog de verdienste van Fortuyn? Is dat de Grootste Nederlander ooit?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234