Donderdag 29/10/2020

Achtergrond

Trump heeft twee sluiproutes naar het Witte Huis, mocht hij verliezen

Blakend van zelf­vertrouwen verlaat de Amerikaanse president het podium na een rally in Newport News, Virginia.Beeld AFP

Donald Trump heeft al laten verstaan dat hij tot veel bereid is om president te blijven, ook als hij op 3 november zou lijken te verliezen. Stevenen de VS af op een machtsgreep? ‘Ik heb me nog nooit zoveel zorgen gemaakt om de Amerikaanse democratie als nu.’

De voorzitter van de Republikeinse partij in Washington, Pennsylvania, durft er wel vergif op in te nemen. “Natuurlijk proberen de Democraten de verkiezingen te saboteren. Natuurlijk plegen ze fraude met de stemformulieren.”

Hij loopt in het Republikeinse hoofdkantoor tussen de T-shirts, de petjes, de buttons en natuurlijk de vlaggen, die hier overal in de regio wapperen – niet alleen de traditionele blauwe doeken met ‘Make America Great Again’, maar ook vlaggen met Trump op een tank, of Trump als Rambo, zwaarbewapend. Hij heeft het over een vermeende Democratische couppoging van vier jaar geleden, en hoe alle betrokkenen (Obama, Biden, Clinton) de bak in zullen gaan wanneer Trump herkozen wordt. “Trump laat de hel losbreken. Dáárom zullen de Democraten er alles aan doen om dat te voorkomen.”

Dus nee, zegt hij, als Trump over drie weken de uitslag van de verkiezingen niet accepteert, dan is dat géén machtsgreep. “Dan is dat omdat hij weet dat er vals is gespeeld. Dan is dat omdat er gefraudeerd is met opgestuurde stembiljetten. Ik heb zelf al aanvraagformulieren gezien die naar doden zijn opgestuurd. Ik vertrouw het echt niet. Trump en het Supreme Court hebben alle reden om in te grijpen.”

Dat de uitslag niet te vertrouwen is als hij verliest, insinueert Trump al maanden. Twee weken geleden, in het eerste presidentiële debat, zei hij het explicieter dan ooit, en tegen honderd miljoen kijkers.

Hij had net daarvoor weer eens zijn zorgen geuit over mogelijke ongerechtigheden met stembiljetten die per post worden opgestuurd – dit jaar, door corona, zullen dat er tientallen miljoenen meer zijn dan ooit tevoren. “Dit wordt een fraude zoals je nog nooit hebt gezien”, zei Trump. Debatmoderator Chris Wallace vroeg daarop wat hij dan ging doen aan de miljoenen stembiljetten die al zijn verstuurd. “Reken je op het Supreme Court, inclusief hoge rechter Barrett, om een eventueel geschil op te lossen?”

Toen kwam een veelzeggend antwoord. “Ik reken inderdaad op hen om naar de stembiljetten te kijken, absoluut”, zei hij. “Ik denk niet dat we ze… ik hóóp dat we ze niet nodig hebben voor de verkiezingen zelf. Maar voor de stembiljetten wel ja.”

Hier zei de president expliciet hoe hij het Amerikaanse Hooggerechtshof ziet: als een instrument dat hem kan helpen om president te blijven, ook als er ‘een geschil’ is. Allereerst rekent hij op het Hof om ‘naar de stembiljetten te kijken’, ofwel om foute stemmen weg te gooien. Als dat niet genoeg is, kan hij er ook een beroep op doen ‘voor de verkiezingen zelf’, al hoopt hij dat dat ‘niet nodig’ zal zijn. Wie hoopt dat iets niet nodig is, houdt er rekening mee dat het wel nodig zal zijn.

Zoals hij zo vaak doet, maakte Trump zonder meel in de mond duidelijk wat zijn intenties zijn. Linksom of rechtsom wil hij nog vier jaar aanblijven. Op verkiezingsrally’s grapt hij zelfs over nog acht jaar, twaalf jaar, zestien jaar. “Nog zestien jaar!”, scanderen zijn aanhangers dan.

Supporters van de Amerikaanse president organiseren in Fort Lauderdale een heuse bootrally om hun kandidaat naar een nieuwe ambtstermijn te sturen.Beeld Getty Images

Het klinkt als bluf, maar als Trump één ding duidelijk heeft gemaakt, is het dat je daarmee in zijn land veel verder kunt komen dan de founding fathers voor mogelijk hadden gehouden. Als Trump een weg ziet om iets te doen, dan is die weg er waarschijnlijk ook. Trump wijst het land in feite al vier jaar op zijn zwakke plekken – om daar vervolgens met een geweldig instinct gebruik van te maken.

Analisten van de OVSE, de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa, die vaak waarnemers naar stembureau’s stuurt, schreven deze zomer dat de aanstaande Amerikaanse verkiezingen ‘de meest uitdagende van de afgelopen decennia’ zullen worden.

Trump staat niet alleen. Zijn partijgenoten, de Republikeinen, weten al jaren wat ze moeten doen om zelfs met een minderheid van de stemmen aan de macht te blijven. Met gerrymandering: het zo indelen van kiesdistricten dat je met een minderheid van de stemmen toch een meerderheid van de volksvertegenwoordigers krijgt. Met stemonderdrukking: het bedenken van barrières om het stemmen voor Democraten moeilijker te maken (deze week sloot de Texaanse gouverneur Greg Abbott nog tientallen plekken waar kiezers hun stemformulier op tijd kunnen achterlaten, om de inmiddels door Trumps bezuinigingen onbetrouwbare postdienst te kunnen omzeilen). Met geld: de conservatieven hebben succesvol beargumenteerd dat financiële steun aan politici als vrijheid van meningsuiting wordt beschouwd.

Republikeinen in het voordeel

Die zwaktes zijn in de afgelopen jaren bekrachtigd door het Supreme Court, dat zich in zijn oordelen op de Constitutie beroept. Daarmee blijkt de Grondwet zelf, die tekst die in de Verenigde Staten als heilig wordt beschouwd, niet per se de beste bescherming voor de democratie te zijn.

Ingebakken in de Grondwet zijn ook twee afspraken die in essentie ondemocratisch zijn, als je ervan uitgaat dat de stem van elke Amerikaan even hard telt. Eén: elk van de vijftig staten levert twee senatoren aan de Senaat, onafhankelijk van het aantal inwoners. Daardoor zijn dunbevolkte, landelijke staten relatief oververtegenwoordigd in de Senaat. Omdat plattelanders conservatiever stemmen, is dat in het voordeel van de Republikeinen. De 53 Republikeinse senatoren vertegenwoordigen derhalve 18 miljoen Amerikanen minder dan de 47 Democratische senatoren. Een minderheid levert de meerderheid.

Twee: de president wordt niet rechtstreeks door het volk gekozen, maar door 538 mensen die samen het zogeheten Kiescollege vormen. Om president te worden moet je een meerderheid van het kiescollege achter je zien te krijgen, niet van het land. Elke staat levert ‘kiesmannen’, kleine staten zijn daarbij wederom in het voordeel. Bovendien worden deze kiesmannen volgens het ‘winner takes all’-principe toegewezen. De helft plus één van de uitgebrachte stemmen in een staat zijn voldoende om álle kiesmannen te krijgen. Dat betekent dat miljoenen Republikeinse stemmen in een staat als Californië eigenlijk geen effect hebben: die kiesmannen gaan toch wel naar de Democraten. Zo kon het gebeuren dat Clinton in 2016 drie miljoen stemmen meer kreeg, maar toch verloor. Een minderheid levert de meerderheid.

Deze twee kleine onevenwichtigheden hebben grote gevolgen. Niet alleen zijn de Senaat en het presidentschap in handen van een minderheid, samen kiezen zij ook de rechters van het land. Trump en Mitch McConnell, de Republikeinse leider van de Senaat, hebben dankzij tactische manoeuvres (tijdens de regeerperiode van Obama blokkeerde McConnell het vullen van veel openstaande vacatures), in vier jaar ruim 200 federale rechters benoemd. Meest bekend: de twee, en waarschijnlijk straks drie, rechters voor het Supreme Court, waardoor de verhouding tussen conservatief en progressief daar straks 6-3 is. Hier is de minderheid veruit in de meerderheid.

Het bijzondere aan deze constructie is niet alleen dat de president en zijn medestanders de rechters kiezen, maar dat Trump er dus ook op rekent dat die rechters, door zich te bemoeien met het tellen van de stemmen, straks hem als president kunnen kiezen. Het is een systeem dat piept als rondzingende luidsprekers, en het staat voor een van de grootste tests van zijn bestaan. Als om dit te bewijzen weigerde Amy Coney Barrett, de nieuwe kandidaat-rechter, deze week tijdens haar hoorzittingen hardop uit te spreken dat de presidentiële machtsoverdracht vredelievend moet verlopen. “Voor zover dit nu een politieke controverse is, wil ik me daarbuiten houden”, zei ze dinsdag.

“Ik heb me nog nooit zoveel zorgen gemaakt om de Amerikaanse democratie als nu”, schreef Richard Hasen, hoogleraar rechten en politicologie aan de Universiteit van Californië en schrijver van het boek Election Meltdown onlangs in tijdschrift Slate. “Dit is de hoogste alarmfase, mensen. Het is tijd om wakker te worden.”

Trump ziet, zoals hij tijdens het debat zei, twee routes om de verkiezingen naar zijn hand te zetten. De ene is een juridische route, de andere is een politieke route, maar beide hebben veel gemeen. Beide routes leunen op de coronapandemie, Trumps sterke wil om te blijven zitten (want hij kan strafrechtelijk worden vervolgd zodra hij geen president meer is) en de medewerking van Republikeinse politici en conservatieve rechters. Beide routes beginnen met stembusfraude. Beide routes eindigen bij het Supreme Court.

Beschuldigingen van stembusfraude hebben een lang verleden in de Verenigde Staten. Omdat er geen centrale burgerlijke stand is, moeten kiezers zich registreren om te kunnen meedoen aan de verkiezingen. Vervolgens moeten ze zich bij het stemmen identificeren, of worden handtekeningen vergeleken. De procedures zijn per staat verschillend, en laten per staat ruimte voor extra barrières om het stemmen moeilijker te maken. Fraude komt zelden voor, maar doordat het systeem zo rammelt – de administratie zit vol dode of verhuisde kiezers – is de suggestie van fraude snel gewekt.

Dat is al jaren een excuus voor stemonderdrukking: het opwerpen van extra barrières om de opkomst te verkleinen, zoals bijvoorbeeld de eis om je met een rijbewijs te identificeren, een document dat veel oudere zwarte kiezers niet hebben. Toen dit jaar duidelijk werd dat miljoenen kiezers besloten hun stem per post uit te gaan brengen, en dat dat vooral Democratische kiezers zouden zijn, werd voor Trump en de Republikeinen duidelijk dat daar een dubbelslag te halen is.

Verkiezingsrally in Jacksonville, Florida.Beeld REUTERS

Enerzijds bemoeilijkten ze het stemmen per post. Zo mogen in Texas (ondanks corona) alleen 65-plussers per post stemmen, en stelde Trump een bevriende donateur aan als hoofd van de nationale postdienst USPS, die stevig begon te bezuinigen en sorteermachines buiten werking stelde. De bezorgtijden gingen daarna aanmerkelijk omhoog.

Sommige districten geven kiezers daarom de mogelijkheid om hun stembiljetten zélf bij de stembus te bezorgen, maar ook dat trachten Republikeinen te torpederen. In Pennsylvania probeerden ze zulke ‘dropboxen’ helemaal te schrappen, maar de rechter stak daar een stokje voor. In Texas wist gouverneur Greg Abbott het aantal dropboxen te beperken tot één per county, waardoor de vier miljoen inwoners van een stad als Houston hun stembiljet nog maar op één locatie kunnen afleveren, in plaats van twaalf.

Anderzijds werd het stemmen per post het doelwit van fraudebeschuldigingen. “Vanwege de nieuwe en ongekende massale hoeveelheid stembiljetten die ongevraagd worden opgestuurd naar ‘kiezers’ of wie dat ook mogen wezen, zal de uitslag van de verkiezingen op 3 november waarschijnlijk nooit precies kunnen worden bepaald”, twitterde Trump vorige maand. “Stop Stembiljet Waanzin!”

Al Gore vs. George Bush

Uit uitgebreid onderzoek blijkt dat kiesfraude ‘uiterst zeldzaam’ is, stelt het Brennan Centre for Justice. De onafhankelijke denktank berekende dat het percentage fraudegevallen tijdens drie verkiezingen tussen de 0,0003 en 0,0025 lag.

Tijdens een presentatie voor journalisten zei R. Kyle Ardroin, de (Republikeinse) secretaris van de staat Louisiana, die verantwoordelijk is voor de verkiezingen, dat fraude niet makkelijk is – het proces is volgens hem tamelijk waterdicht. “Er wordt te makkelijk over gedacht”, zei Ardroin, zonder daarbij namen te noemen.

Desalniettemin wijst Trump op minieme incidenten om de uitslag ter discussie te stellen. “De juridische strategie van de Trump-campagne en diens aanhangers is duidelijk geworden”, stelt hoogleraar Hasen: “Probeer het stemmen per post zoveel mogelijk te beperken en creëer in een aantal belangrijke staten zoveel chaos en juridische en politieke onzekerheid over het eindresultaat dat het Supreme Court, het Congres of Republikeinse wetgevers – wanneer de verkiezingsuitslag heel krap of twijfelachtig is – de winst aan Trump kunnen toeschrijven.”

Deze juridische route, waarop Trump tijdens het debat leek te doelen, is de simpelste route. In verschillende staten waar de uitslag vrij nipt is, kunnen de Republikeinen rechtszaken aanspannen om hertellingen aan te vragen, en stembiljetten tegen het licht te houden.

Deze route heeft een precedent.

Twintig jaar geleden werd de verkiezingsstrijd tussen George W. Bush en Al Gore beslist doordat in Florida de stemmen zo vaak moesten worden herteld, dat de deadline niet dreigde te worden gehaald: op de eerste maandag na de tweede woensdag in december, zo schrijft de wet voor, moet het kiescollege bij elkaar komen om formeel de president te kiezen. Onder die druk besloot het Supreme Court in 2000, met vijf conservatieven tegen vier progressieven, dat het genoeg was. Hoewel een lagere rechtbank in Florida had geoordeeld dat tienduizenden slecht geponste stembiljetten die wellicht niet goed waren geregistreerd door machines, opnieuw met de hand moesten worden geteld, zette het Hof in Washington die procedure stil. Al Gore besloot zich bij dit besluit neer te leggen. Zo won de Republikein Bush: hij had op dat moment 537 stemmen meer dan Gore.

Sindsdien zijn de rechters van het Hof alleen maar verder gepolariseerd. De hertellingen en controles (handtekeningen die allemaal worden vergeleken met de handtekeningen zoals die in de boeken staan) kunnen straks in verschillende staten plaatsvinden, waarmee de uitslag wordt opgeschort en het Supreme Court knopen moet doorhakken, schrijft Lawrence Douglas, hoogleraar rechten aan het Amherst College, in het boek Will He Go? Trump and the Looming Election Meltdown in 2020.

“Het is erg misleidend te denken dat het Supreme Court de verkiezingen van 2000 heeft beslist”, zei Douglas vorige maand in een interview met Vox. “Het was niet het Hof, het was Gore die er een einde aan maakte door de beslissing te accepteren. Maar formeel hééft het Hof helemaal niets te zeggen over de verkiezingen. Ik kan me niet voorstellen dat Trump zoiets zou doen.”

Ook de OVSE maakt zich zorgen. “In de sfeer van toegenomen polarisatie, en beschuldigingen van alle politieke kanten van fraude, van wantrouwen in het electorale proces en de resultaten, is de aanwezigheid van waarnemers belangrijk voor de transparantie.” De Verenigde Staten hebben op federaal niveau een waarnemersmissie uitgenodigd, maar de afzonderlijke staten hebben hun eigen regels, en elf daarvan, waaronder sleutelstaten Florida, Arizona, Ohio en Texas, laten geen internationale pottenkijkers toe.

Terwijl Donald Trump er wegens coronabesmetting opgenomen is, verzamelen zijn aanhangers zich voor het Walter Reed Medical Center (in Bethesda, Maryland).Beeld AFP

Trump kan ook via een politieke route zijn herverkiezing veilig proberen te stellen. Daarover wordt al een paar maanden door politieke analisten getheoretiseerd, maar onlangs werd duidelijk dat de Republikeinen er daadwerkelijk mee bezig zijn. In een groot stuk in The Atlantic onthulde journalist Barton Gellman hoe de partij van Trump in Pennsylvania al onderzoekt of daar het parlement eventueel zélf de kiesmannen van het Electoral College kan benoemen, en zo de stem van het volk kan negeren.

Ofwel: mocht Pennsylvania afkoersen op een overwinning voor Biden, dan zouden de Republikeinen, die in deze sleutelstaat de meerderheid in beide kamers van het parlement hebben, onder verwijzing naar stembusfraude een eigen winnaar willen aanwijzen. Trump dus.

“We willen die weg niet inslaan, maar we begrijpen waarheen de wet ons leidt, en we zullen de wet volgen”, zei de Republikeinse leider van de Senaat in Pennsylvania, Jake Corman, enigszins cryptisch tegen Gellman. Cruciaal is daarbij 8 december: dat is de zogeheten Dag van de Veilige Haven, de dag dat de leden voor het kiescollege moeten zijn aangewezen – en die valt altijd 36 dagen na de verkiezingen. Als er controverse blijft bestaan naarmate die deadline nadert, dan hebben de volksvertegenwoordigers geen andere keus dan zelf de kiesmannen aan te wijzen, zei Corman tegen Gellman.

Modder gooien

De voorzitter van de Republikeinen in Pennsylvania, Lawrence Tabas, zei dat hij het er met het Witte Huis over had gehad. “Het direct aanwijzen van kiesmannen is een van de opties. Het is een beschikbare wettelijke optie die de Grondwet biedt.” Hij bezwoer dat een snelle en accurate telling de voorkeur heeft. “Maar als het proces gebrekkig is, kunnen onze kiezers het vertrouwen verliezen in de verkiezingsuitslag.”

Artikel II van de Amerikaanse Grondwet biedt inderdaad de mogelijkheid aan de staten om zelf te bepalen wie de president mogen kiezen. In nog vijf andere sleutelstaten (Florida, Arizona, North Carolina, Wisconsin, Michigan) hebben de Republikeinen zowel het Huis van Afgevaardigden als de Senaat in handen, waarmee zo’n machtsgreep tot de mogelijkheden behoort.

Wel zou dat betekenen dat ze een wet moeten veranderen, die nu nog de kiezers het laatste woord geeft. Zo’n wetswijziging zou in Arizona en Florida niet al te moeilijk zijn, omdat daar de gouverneur ook een Republikein is. In de andere vier staten is de gouverneur een Democraat, die zijn veto over de truc zou uitspreken. Dat zouden de Republikeinse volksvertegenwoordigers weer kunnen omzeilen met een resolutie, zei Democratisch parlementslid Kevin Boyle, in Pennsylvania, tegen de Philadelphia Inquirer. Dit was de route die in 2000 ook door de Republikeinen in Florida werd overwogen, voordat het Supreme Court in hun voordeel besliste.

Daarbij helpt het dat de per post opgestuurde stemmen in sommige staten pas met grote vertraging zullen worden geteld. Zo mag in Pennsylvania pas op de dag van de verkiezingen worden begonnen met tellen. Zelfs voorbereidende handelingen, zoals het uit enveloppen halen en gladstrijken, zijn verboden. Dat betekent dat deze stemmen, die waarschijnlijk in meerderheid op Biden worden uitgebracht, in deze sleutelstaat pas dagen of weken later in de uitslag zullen zijn verwerkt. En dat zal er heel verdacht uitzien, als de aanvankelijke voorlopige uitslag in Trumps voordeel is – doordat veel Democraten per post stemmen, zullen op de dag van de verkiezingen zelf waarschijnlijk vooral Republikeinen komen opdagen, is de verwachting.

“Het idee is om zo veel modder in het proces te gooien en zo veel twijfel te zaaien over wie de winnaar is, door zogenaamde stembusfraude en onzekerheid over de regels, dat een andere instantie dan de kiezer uiteindelijk kan beslissen wie de winnaar van de verkiezingen is”, zei hoogleraar Douglas tegen de nieuwssite Vox.

Het is volgens hem zelfs mogelijk dat sommige staten zoals Pennsylvania uiteindelijk twee verschillende ‘teams’ van kiesmannen naar voren schuiven: eentje voorgesteld door het Republikeinse parlement, en de andere door de Democratische gouverneur. “Als dat gebeurt moet het Congres erover beslissen, en dat is ook verdeeld: in een Democratisch Huis van Afgevaardigden en een Republikeinse Senaat. Dan is er op 20 januari, als er een nieuwe president moet zijn, geen nieuwe president.”

Dergelijke scenario’s zijn gebaseerd op een aantal niet per se waarschijnlijke randvoorwaarden. Eén: de uitslag moet krap genoeg zijn om gerommel lonend te maken. Twee: genoeg kiezers en media moeten Trump en de Republikeinen ‘steunen’ in hun geloof dat betrouwbare verkiezingen al op verkiezingsavond moeten zijn beslist. Drie: de Republikeinse volksvertegenwoordigers en gouverneurs, of conservatieve rechters, moeten er in het volle licht van de publiciteit aan meewerken. Volgens sommige critici van het artikel van Gellman, zoals onderzoekers van het Brennan Center for Justice, hoeven de Amerikanen zich daarom niet al te veel zorgen te maken.

Maar het fundamentele probleem blijft: een president die normen doorbreekt, en zich gesteund weet door een groep fanatieke aanhangers, is een fenomeen waar de opstellers van de wet niet op hadden gerekend.

Lawrence schreef zijn boek, zo vertelde hij tegen Vox, omdat hij zich afvroeg hoe de grondwet en het Amerikaanse wetboek de vreedzame overdracht van de macht regelen. “En toen ik dat uitzocht, realiseerde ik me: de grondwet garandeert helemaal geen vreedzame machtsoverdracht, de grondwet veronderstelt een vreedzame machtsoverdracht! Maar als dat niet zo is, als de zittende president weigert te vertrekken, dan weet niemand wat er gaat gebeuren.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234