Vrijdag 21/01/2022

Traditionele partijen namen standpunten van rechts-populisten over

'Ideologie speelt geen rol van belang meer in het politieke debat'

'Van cordon tegen Deense Volkspartij was nooit sprake'

Het rechts-populisme is in Denemarken doorgedrongen tot de mainstream-politiek, daarover wordt al lang geen discussie meer gevoerd. Zo komt het dat de centrum-rechtse minderheidsregering volop gesteund wordt door Pia Kjaersgaard, het huismoedertype aan het hoofd van de snoeiharde Deense Volkspartij.

Brussel / Aalborg

Eigen berichtgeving

Fabian Lefevere

De vergelijking van de Deense Volkspartij met andere, soortgelijke partijen in Europa ligt moeilijk. "Niet extreem-rechts, wel populistisch rechts", benadrukt Johannes Andersen, expert in het thema voor de Aalborgse universiteit. Over Deens of Scandinavisch extreem-rechts wat dat betreft, hangt niet de nationalistische schaduw van de Tweede Wereldoorlog zoals over het Vlaams Blok of de Italiaanse Alleanza Nazionale. Zowel de Deense Volkspartij, de Noorse Vooruitgangspartij als de Zweedse Nieuwe Democraten vonden hun oorsprong in de weerstand tegen de hoge belasting in de Scandinavische welvaartsstaten.

Het geval van Denemarken is exemplarisch. In 1972 richtte fiscaal advocaat Mogens Glistrup de Deense Vooruitgangspartij op. Het enige strijdpunt was aanvankelijk de afkeer van de centralistische staat. Pas later werden daar op een haast organische manier programmapunten als gesloten grenzen en verzet tegen de Europese Unie aan gekoppeld.

Het echte succes kwam er halverwege de jaren negentig, toen Pia Kjaersgaard zich met enkele getrouwen afscheurde en de Volkspartij oprichtte. Ze stelde het antibelastingstandpunt bij, en haar imago van gemiddelde Deense huismoeder en de populistische agenda werden een recept voor electoraal succes. De Deense Volkspartij, goed voor 12 procent van de kiezers, bezet op dit ogenblik 22 zetels in de Folketing, het Deense parlement. Ze is daarmee de derde partij van het land, na de liberalen (31,3 procent) en sociaal-democraten (29,1 procent).

Van een cordon sanitaire rondom Kjaersgaard is nimmer of nooit sprake geweest. "Dat was absoluut geen discussie in Denemarken, op geen enkel moment", zegt Andersen. "Premier Anders Fogh Rasmussen zei al voor de verkiezingen van 2001 dat hij met eender welke partij zou regeren, ook als dat de Volkspartij was."

Ze helemaal mee in bad nemen, daar paste Rasmussen echter voor. De herinnering aan Oostenrijk en het internationale protest tegen kanselier Schüssels samenwerking met FPÖ-boegbeeld Jörg Haider lagen hem nog te vers in het geheugen. Maar hij bedong de steun van Kjaersgaard voor zijn minderheidsregering van liberalen en conservatieven, en sindsdien wordt er nauw samengewerkt. Andersen: "Een voorbeeldje: er is de jongste tijd veel te doen geweest om de hervorming van het lokale bestuur in Denemarken. De sociaal-democraten zouden dat aanvankelijk steunen vanuit de oppositie, maar kwamen daarop terug. Rasmussen ging prompt een alliantie met Kjaersgaard aan."

Volgens Andersen is het Deense politieke landschap grondig gewijzigd sinds Kjaersgaard doorschoot naar de top. Het is inmiddels het verhaal geworden van de politieke klasse in heel Europa. In de strijd om de kiezer kopieerden de partijen de rechts-populistische programma's. Vooral op het vlak van asiel en migratie is onderhand geen speld meer te krijgen tussen de vier groten in Denemarken - Rasmussens liberalen, de sociaal-democraten van Poul Nyrup Rasmussen, Kjaersgaard Volkspartij en de conservatieven. De liberaal Rasmussen keerde zelfs terug naar een oud programmapunt van Deens populistisch-rechts. Beetje bij beetje wil hij de belastingen drukken.

Toen premier Rasmussen met de belofte op een keiharde migratiepolitiek in 2001 de verkiezingen won, had hij overduidelijk de mosterd bij Kjaersgaard gehaald. "Alle partijen zijn heel duidelijk in de richting van Kjaersgaards populisme opgeschoven", zegt Andersen. "Je merkt dat de band tussen een partij en haar kiezers niet langer op klasse gebaseerd is. Het is niet alsof de sociaal-democraten nog specifiek opkomen voor de rechten van de arbeiders. Ideologie speelt geen rol van belang meer in het politieke debat. De partijen vechten met alle middelen om élke kiezer, en ze doen dat per thema."

"Dat doen overigens alle vier de grote partijen", vervolgt Andersen. "Zo komt het dat er in alle geledingen van de politiek harde migrantenstandpunten op veel steun kunnen rekenen. Er is dan ook geen sprake van dat de Volkspartij vanuit de minderheid de regering gijzelt. Ze stralen allemaal het beeld uit dat ze cruciale thema's aanpakken, zoals de liberalisering van de Deense welvaartsstaat".

Een vaak gehoord argument om samen te werken met rechts-populisten, is dat partijen als die van Kjaersgaard hun schone-handenimago verliezen. In Denemarken is dat niet gebeurd, ook al zijn ze door de convergerende standpunten onderhand sterk op de traditionele partijen gaan lijken. "Natuurlijk staan ze wat zwakker", geeft Andersen toe. "Ze hebben bijvoorbeeld voor de begroting gestemd, iets wat ze anders nooit gedaan zouden hebben. De Volkspartij heeft dat ook openlijk gezegd, dat ze normaal de begroting zouden weggestemd hebben."

Maar de Deense Volkspartij blijft vasthouden aan de geliefkoosde tactiek van rechts-extremisten en -populisten om zelfs vanuit de regering oppositie te voeren. Andersen: "Ze zorgen er wel voor dat ze altijd afwijken van de rest. De kaart die de Volkspartij daar nu voor gekozen heeft, is die van de euroscepsis, een zeer populair thema in Denemarken. Op dat vlak zie ik in de toekomst wel problemen ontstaan. De meest pro-Europese partij, Rasmussens liberalen, werkt nu samen met de meest anti-Europese, de Volkspartij. Ik kan me voorstellen dat de liberalen om die reden beslissen om uiteindelijk Kjaersgaard te dumpen."

Dit is het zesde deel van een reeks waarin we een blik over de grens werpen in landen waar rechts-populistische, extreem-rechtse en xenofobe partijen aan de macht deelnemen. Morgen: Duitsland

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234