Zaterdag 21/05/2022

Tot de hongerdood ons scheidt

'Op 2 juni, uitgerekend de verjaardag van Ma�liss, hebben de Duitsers een nieuw vonnis geveld. Ik mag zelfs niet meer met mijn dochter telefoneren. Tenminste, dat is wat ik heb gehoord, want het arrest zelf heb ik nog altijd niet kunnen inkijken'

Naam: Sabine Vander Elst, moeder van Maëliss

Geboren: Brussel, 1966

Probleem: na de scheiding van haar man liet ze haar dochter Maëliss (nu 10 jaar oud) twee jaar geleden op een vliegtuig stappen om, zoals bepaald in de echtscheidingsovereenkomst, de vakantie door te brengen bij haar vader in Duitsland. Die maakte het kind wijs dat haar moeder was overleden. Sabine Vander Elst zag haar dochter sindsdien maar één keer meer terug, voor vijf minuten.

Actiemiddelen: hongerstaking, nu eens voor de deuren van het ministerie van Justitie, dan weer voor die van de Duitse ambassade in Brussel.

Uitspraak: 'Hersenschade of geen hersenschade, ik ga door tot de finish.'

Doorgaan tot het bittere einde. Uit de mond van de hongerstakende Sabine Vander Elst klinkt het niet als grootspraak. Blijvende hersenschade, fatale afloop, de verbitterde moeder sluit geen scenario uit. Haar dochter, twee jaar geleden door haar Duitse ex ontvoerd, zal ze er niet mee terug krijgen. 'Maar ik doe dit niet voor Maëliss. Ik strijd voor alle slachtoffers van ouderontvoering.'

Erik Raspoet

Woensdagmiddag, Schaarbeek. Sabine Vander Elst ontvangt ons met een waarschuwing. Dat ze erg gespannen is, hadden we vanzelf in de gaten. Met een sigaret in de ene hand en de gsm in de andere zal ze ons te woord staan. Bleek en gespannen als ze is, komt de 39-jarige vrouw verrassend fris voor de dag. Verrassend, want ze is tenslotte al aan haar 26ste dag zonder voedsel toe. "Ik overleef op cola light", zegt ze. "En ik slik vitamines om schade aan de ogen te voorkomen, een tip van de dokter die mijn actie begeleidt. De eerste week was moeilijk, ik hallucineerde voortdurend over voedsel. Waar ik ook kwam, overal snoof ik de geur van abrikozencompote op."

"Bij mijn vorige hongerstaking was dat anders, toen werd ik door barbecuegeuren achtervolgd. Na een dag of tien verdwijnen die ontwenningsverschijnselen vanzelf. Nu voel ik me goed, ik kook zelfs voor andere ouders van ontvoerde kinderen die mijn zaak steunen."

Sabine Vander Elst geniet onderdak in het appartement van een lotgenote. Zelf heeft ze geen vaste verblijfplaats meer sinds ze eind juni uit Zwitserland is vertrokken. "Ik heb mijn appartement opgezegd en mijn meubels uitgedeeld", zegt ze. "Een baan had ik niet meer, mijn Zwitserse werkgever is failliet gegaan. Niks houdt mij nog tegen om tot het uiterste te gaan."

Ambtenaren en bezoekers van het ministerie van Buitenlandse Zaken kennen haar onderhand. Al twee weken voert ze campagne op de stoep van de Karmelietenstraat. Alleen maandag gaf ze verstek. Die dag had ze met een caravan vol slogans rechtover de Duitse ambassade post gevat, een initiatief waar de Brusselse ordediensten gauw een einde aan maakten. Op de overloop staan de twee borden waarmee ze iedere ochtend zeult. Het zijn collages van krantenknipsels waarin haar zaak uit de doeken wordt gedaan.

Twee zomers geleden is het begonnen. Haar toen achtjarige dochter Maëliss was op het vliegtuig gestapt in de Verenigde Staten, het land waar ze toen met haar moeder woonde. De bestemming was Hüttenfeld, een plaatsje in de Duitse Elzas waar haar vader Stefan resideert. De reis paste perfect in de voogdijregeling, uitgesproken door een Portugese rechter aan het eind van een drie jaar durende vechtscheiding. De Belgische moeder kreeg het hoederecht toegewezen, op voorwaarde dat haar dochter de zomervakanties met haar Duitse vader mocht doorbrengen.

Maëliss zou haar retourticket nooit verzilveren, ze is nooit uit Hüttenfeld teruggekeerd. Meer dan twee jaar heeft Sabine Vander Elst gestreden om haar dochter terug te krijgen. Op het eerste gezicht leek het een makkie. Alle betrokken landen, België, de Verenigde Staten en Duitsland, hebben het Verdrag van Den Haag geratificeerd. Volgens die conventie is het klaar als een klontje: wordt een kind door een ouder ontvoerd, dan moet het onverwijld naar het land van zijn verblijfplaats worden teruggebracht. Speelt de ontvoering zich af in een verdragstaat, dan is het bovendien aan het ministerie van Justitie van de verblijfstaat van het kind om de procedure op te starten.

Toch is het anders gelopen. Omdat er in de Verenigde Staten geen schot in de zaak kwam, verkaste Vander Elst naar Zwitserland. Maar nog altijd bleef het dossier muurvast zitten. De Zwitserse autoriteiten bleken onbevoegd, het Belgische ministerie van Justitie nam geen initiatief. Pas in december 2004, nadat Vander Elst een eerste hongerstaking van vier weken had gevoerd, verscheen de zaak voor een rechtbank in Frankfurt. De wanhopige moeder kreeg over hele lijn gelijk, haar dochter zou onmiddellijk terugkeren.

"Uiteraard heeft mijn ex beroep aangetekend", maakt ze het verhaal af. "Het Oberlandsgericht heeft het eerste vonnis verbroken, op basis van clausule 13bis van de Conventie van Den Haag. Daarin staat dat een kind niet mag worden gerepatrieerd als er een risico op sociale ontwrichting of psychologische schade bestaat. Volgens het Oberlandsgericht heeft mijn klacht te lang aangesleept. Aangezien Maëliss al twee jaar bij haar vader woont, zo werd er geredeneerd, is het beter dat ze definitief bij hem blijft."

Het Oberlandsgericht hanteerde nog een doorslaggevend argument: een psychiatrisch rapport van het Jugendamt waarin Sabine Vander Elst als moeder tot op de grond wordt afgekraakt. Agressief, onevenwichtig, irrationeel, suïcidaal, niet in staat haar leven te organiseren: het zijn maar enkele van de eigenschappen die haar worden toegedicht. "Zonder dat ze mij hebben onderzocht", fulmineert ze. "Ik heb die psycholoog zelfs nooit gezien."

Het was niet de eerste keer dat de Duitse justitie haar voor voldongen feiten plaatste. Toen ze luttele maanden na de ontvoering naar Hüttenfeld reisde in de hoop haar dochter te zien, werd ze gearresteerd. "Ze duwden een papier onder mijn neus", vertelt ze. "Een arrest van de plaatselijke rechtbank van Lampertheim, waarin het hoederecht aan Stefan werd toegekend. Een vonnis bij verstek, wel te verstaan, want ik wist van die eerste rechtszaak niks af."

Dat allereerste vonnis, in flagrante tegenspraak met de Conventie van Den Haag, werd uiteindelijk toch weer vernietigd. "Maar het spelletje is herbegonnen", zegt Vander Elst. "Aangezien de procedure van Den Haag nu uitgeput is, wordt de rechtbank van Lampertheim opnieuw bevoegd. Op 2 juni, uitgerekend de verjaardag van Maëliss, hebben de Duitsers een nieuw vonnis geveld, achter mijn rug zoals altijd. Niet alleen werd het hoederecht van mijn ex bevestigd, ze hebben me nu ook mijn bezoekrecht ontnomen. Ik mag zelfs niet meer met mijn dochter telefoneren. Tenminste, dat is wat ik via via heb gehoord, want het arrest zelf heb ik nog altijd niet kunnen inkijken."

Dat eerste bezoek aan Hüttenfeld leverde nog een nare verrassing op. Ondanks de interventie van de lokale politie was Vander Elst in haar opzet geslaagd: ze kon haar dochter vijf minuten lang in de armen sluiten. Tussen het snikken door stelde Maëliss een prangende vraag: waar had ze al die tijd gezeten? En waarom had ze haar in de waan gelaten dat ze dood was? "Toen stond ik aan de grond genageld", zegt Vander Elst. "Blijkbaar had Stefan haar verteld dat ze niet naar Amerika kon terugkeren omdat ik gestorven was. Zo'n gemene streek had ik zelfs van hem niet verwacht."

Ze kan er zich nog altijd over verwonderen. Was dat de man met wie ze in 1994 in het huwelijksbootje was gestapt? Ze had Stefan Umhey leren kennen toen ze in een hotel in Charleroi werkte. De jonge danser was er aan de slag op het bekende festival Charleroi danse. Vier jaar later lag de droom aan scherven. Ze woonden intussen met hun dochter op het Portugese eiland Madeira. "Onze relatie was een slagveld geworden", vertelt ze. "Stefan was ziekelijk jaloers. Hij bespiedde me op mijn werk, een keer heeft hij zelfs een mes getrokken. Toen de rechter de scheiding uitsprak, heeft hij een profetische verklaring afgelegd. Nous étions mariés pour le meilleur et pour le pire, sprak hij. Maintenant, nous sommes divorcés pour le pire. Hij zou mijn leven een hel maken, en hij heeft woord gehouden."

De vrouw kan het niet vaak genoeg herhalen: haar hongerstaking heeft niks met Maëliss te maken. "Die zaak heb ik opgegeven. Meer dan twee jaar heb ik gevochten. Al mijn geld heb ik erin gestoken. Advocaten, reiskosten, proceskosten, meer dan 20.000 euro zonder het minste resultaat. Ik wil nog wel een poging wagen, maar dan moet er eerst aan enkele voorwaarden worden voldaan. De rotzooi van onze justitie moet worden opgeruimd, anders heeft een nieuwe procedure geen enkele zin. Dat is waar mijn actie om draait: ik wil veranderingen, zowel in België als op internationaal vlak."

"Ik sta hier niet als moeder van Maëliss. Mijn strijd is veel ambitieuzer: ik kom op voor alle slachtoffers van ouderontvoeringen. Dat probleem wordt al twintig jaar schandelijk verwaarloosd. Vooral in Duitsland loopt het de spuigaten uit. Als het over ouderontvoering gaat, denkt iedereen spontaan aan de Maghreb-landen. Maar de meeste gevallen spelen zich af in Duitsland."

Duitsland figureert dan ook bovenaan op haar eisenbundel. België moet klacht indienen tegen landen die de Conventie van Den Haag niet respecteren, te beginnen met Duitsland. Een andere eis betreft het ontslag van ene mevrouw Gebhard, een door het Europees Parlement aangestelde bemiddelaar die moet opkomen voor slachtoffers van ouderontvoering. "Gebhard doet helemaal niks", zegt Vander Elst bitter. "Integendeel, als Duitse behartigt ze voluit de belangen van haar eigen land."

Eén eis werd intussen door senaatsvoorzitster en europarlementslid Anne-Marie Lizin (PS) geadopteerd. Er moet dringend een wet komen op de indoctrinatie door een van de ouders na een echtscheiding. Het systematisch bekladden of doodverklaren van de gewezen partner, mag niet langer ongestraft blijven. Een laatste eis klinkt behoorlijk absurd: ouders van ontvoerde kinderen willen niet langer alimentatiegeld betalen aan de ex-partner die de ontvoering heeft gepleegd. Is dat niet vanzelfsprekend? "Helemaal niet", zegt Vander Elst. "Heel wat ouders kampen met dat probleem. Ze krijgen hun kinderen nooit meer te zien, maar ze moeten er wel voor dokken. Dat hangt mij trouwens ook boven het hoofd, wacht maar af."

De communicatie met de ministeries van Justitie en Buitenlandse Zaken verloopt stroef. De eerste twee vergaderingen hebben haar alleen maar gesterkt in haar voornemen om door te gaan met de hongerstaking. Vooral het ministerie van Justitie heeft het in haar ogen behoorlijk verkorven. "Ze beloven veel maar ze doen niks voor de ouders", klaagt Vander Elst. "Justitie heeft een hulpkas om ouders bij te staan tijdens internationale procedures. In theorie springen ze financieel bij en helpen ze met vertalingen van documenten. Maar in de praktijk laten ze je stikken, ik heb alle kosten zelf betaald."

De verwijten gingen over en weer. Het ministerie van Justitie eiste dat Vander Elst een einde aan haar hongerstaking maakte. Besefte ze dan niet dat haar actie kwalijke gevolgen kan hebben in het dossier van Maëliss? "Chantage", reageert een woedende Vander Elst. "Ze gebruiken het particuliere dossier van mijn dochter om mijn principiële strijd te saboteren."

Straks begint een nieuwe vergadering, waarop ze voor de goede orde niet werd uitgenodigd. Sabine Vander Elst laat zich dan maar door Stéphane Welkenhuysen vertegenwoordigen, een advocaat gespecialiseerd in het bemiddelen tussen burger en overheid. Na afloop klinkt hij gematigd optimistisch. "Mevrouw Vander Elst mag gerust zijn", zegt hij. "Het probleem van de ouderontvoering staat wel degelijk op de agenda. De ambtenaren hebben aandachtig geluisterd."

Of dat voldoende zal zijn om Vander Elst ervan te overtuigen haar hongerstaking af te blazen? Welkenhuysen wil er geen geld op verwedden. "Mevrouw Vander Elst is erg vastberaden", zegt hij. "Haar actie wordt trouwens gedragen door de andere ouders. Eigenlijk voelt ze zich een soort martelaar. Nee, ik vrees dat ze met een intentieverklaring geen genoegen zal nemen. Begrijpelijk. Deze vrouw werd al zo vaak bedrogen. Probleem is wel dat de eisen van mevrouw Vander Elst niet in een twee drie gerealiseerd kunnen worden. Hopelijk wil ze dat inzien, anders zullen er ongelukken gebeuren."

Maar Sabine Vander Est ziet dat niet in. "Lang hoeft het allemaal niet te duren", zegt ze. "Niks houdt België tegen om morgen al een klacht in te dienen tegen Duitsland." En wat als er niets gebeurt? Dan gaat ze door tot het bittere einde. Tot de hongerdood erop volgt. Het klinkt uit haar mond niet als grootspraak. "Maar ik heb nog zeeën van tijd. Een mens kan tot 130 dagen zonder voedsel. Natuurlijk, na 50 dagen riskeer je onomkeerbare schade, in de eerste plaats aan de hersens. Geen prettig vooruitzicht, maar dat risico neem ik erbij."

Onherstelbare hersenschade, is dat geen al te hoge prijs? Ze duwt met een verbeten gebaar haar peuk in de asbak uit. "Weet je wat onherstelbare schade veroorzaakt? Je enige dochter verliezen, zonder dat je zelfs om haar kunt rouwen. Daar houdt een mens onherstelbare schade aan over."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234