Maandag 03/08/2020

'Torens staan voor lef, durf en ambitie'

De Antwerpse Boerentoren, officieel de KBC-toren, bestaat 75 jaar en dat wordt gevierd met tentoonstellingen, torenwandelingen en een volksfeest. De panoramazaal gaat drie maanden lang weer open. Europa's eerste wolkenkrabber, 97 meter hoog, is nu een kantoortoren maar was oorspronkelijk 'een verticale stad', met appartementen, kantoren, winkels, een bierhalle in de kelder, een gelagzaal met caféterras op de tiende verdieping en een café in de panoramazaal. door Eric Rinckhout

Op 24 december 1931 werd de Boerentoren opgeleverd. Bouwheer was de Algemeene Bankvereeniging, die onder meer gecontroleerd werd door de Belgische Boerenbond. De toren kreeg daarom in Antwerpen algauw de naam Boerentoren.

"Antwerpen is altijd een stad van torens geweest, maar na de Boerentoren en de Politietoren (1958-'67, Oudaan, ER) is dat verhaal opgehouden. Ondanks alle plannen en ambities", stelt Sven Grooten, architect bij B-architecten in Antwerpen, enigszins teleurgesteld vast. Sven Grooten staat in voor het concept en de vormgeving van twee tentoonstellingen die zaterdag openen: Boerentoren & Co en Torenstad.

"Overalworden torens gebouwd, maar niet meer in Antwerpen. Ik wil vooral een positief verhaal vertellen, mensen weer goesting doen krijgenin torens. Ze zijn een alternatief voor onze hedendaagse stedenbouwkundige problematiek, waarbij we met steeds meer mensen op een kleinere oppervlakte moeten wonen. Bovendien moeten we rekening houden met de veranderde gezinssamenstelling: meer alleenstaanden en eenoudergezinnen."

Grooten geeft toe dat er nog uitzonderingen zijn. "De Antwerp Tower (87 meter hoog, ER) op de De Keyserlei is gebouwd in de jaren zeventig, maar dat is promotorenhoogbouw, net als de Noordwijk in Brussel. Dat zijn verticale gebouwen, ja. Goede hoogbouw is meer dan alleen maar rekening houden met het maximale rendement per vierkante meter. Antwerp Tower is een monofunctionele toren, dat is het verschil met de Kielwijk van Renaat Braem, de Politietoren en de Boerentoren. Die torens zijn van een andere orde en veel interessanter."

Grooten ziet niet meteen een kentering, hoewel het Museum aan de Stroom een bescheiden toren zal hebben en er op 't Eilandje binnenkort vijf woontorens van internationale architecten zullen verrijzen. "In de Europese context zijn dat allemaal lage torens. Kijk naar wat er in Rotterdam de laatste twintig jaar gebouwd is. Rotterdam is een stad met een soortgelijke functie als Antwerpen, ook een havenstad. Daar is resoluut voor hoogbouw gekozen. In Antwerpen is er een glazen plafond van 65 meter. Dat is zogezegd wegens de aanvliegroute voor de luchthaven van Deurne, maar in Rotterdam ligt een luchthaven die tien keer groter is. Een rare vaststelling. Zo moet je ook vaststellen dat er nog altijd geen brug over de Schelde in Antwerpen ligt. Vlaanderen is natuurlijk altijd een vijand geweest van Brabant en de Schelde was een grens. Vroeger schoten ze naar elkaar, waarom zouden ze een brug bouwen? Nu kun je zelfs het scheepsverkeer niet meer als reden inroepen. Zie maar naar, alweer, Rotterdam."

Gelukkig zijn er in het verleden in Antwerpen wel hoge torens gebouwd: de kathedraal met haar 123 meter en de Boerentoren, die oorspronkelijk 87,5 meter hoog was.

"De plek waar de Boerentoren nu staat, was gebombardeerd in de Eerste Wereldoorlog", zegt Grooten. "Met de Wereldtentoonstelling van 1930 in aantocht wilde de stad die plek een signaalfunctie geven. Op dat moment was de Algemeene Bankvereeniging op zoek naar prestigieuze kantoren. De stad wou een toren, geïnspireerd door het Amerikaanse voorbeeld, maar eigenlijk was dat voor de bank niet nodig. Die had maar één verdieping nodig in de sokkel van dat enorme complex."

Dat er toch werd gekozen voor een toren heeft met 'lef' te maken. "Goesting, durf, branie, je laten zien. Ook geloof in de toekomst, ja. Dat fenomeen zie je nu in Saoedi-Arabië en Zuidoost-Azië. Het is niet toevallig dat Antwerpen telkens na een wereldoorlog een grote toren heeft gekregen. Na de Eerste de Boerentoren, na de Tweede de Politietoren. Met die laatste waren de ambities groot: er zou een administratief centrum verrijzen met twee torens. Dat is nooit gerealiseerd. De stad wilde zich telkens weer profileren: laten zien dat men, na de bezetting, de macht weer in handen had en er een sterk bestuur was. Lef en ambitie, dat is iets wat de Nederlanders dus wel hebben. Daar staat onze ingebakken bescheidenheid tegenover."

Goede torens zijn verticale steden, zegt Grooten. "Kijk naar de Verenigde Staten en naar Chicago. Daar worden die nog altijd gebouwd." Architect Jan Vanhoenacker, die samen met Jos Smolderen de Boerentoren ontwierp, was het fenomeen van de hoogbouw in de Verenigde Staten gaan bestuderen.

"Ook de Boerentoren was oorspronkelijk geconcipieerd als verticale stad, met een mengeling van functies", zegt Grooten. "In de sokkel zaten de openbare functies: kantoren, een lokettenzaal van de bank, horeca en winkels. De toren zelf bestond uit appartementen, twee à drie per verdieping, dat weten we niet precies. De verdiepingen werden naar de wensen van de klanten ingedeeld. We hebben daar bijna geen plannen van teruggevonden. Kun je je voorstellen dat je gewoon de lift kon nemen om 70 meter boven de grond vrienden of familie te gaan bezoeken? We hebben na een oproep getuigenissen gekregen van mensen die er gewoond hebben en enkele foto's van interieurs die erg Vlaams waren ingericht, zelfs met nepbalken."

De bekende koffie- en theezaak Cuperus had op het gelijkvloers een winkel. Een monumentale trap bracht bezoekers naar een heuse Chinese salon op de eerste verdieping. Maar er was meer, zegt Grooten: "Een café in de kelder, een tearoom op de negende en tiende verdieping - een dubbelhoge ruimte, gesloopt intussen - en een panoramazaal op de 24ste verdieping, die voor iedereen toegankelijk was, na betaling. De Boerentoren was een stad op zich, zoals de Amerikaanse wolkenkrabbers."

Dat is nu niet meer het geval. Er is in de Boerentoren bewoning geweest tot 1968. Na de ingrijpende restauratie door Léon Stijnen werd de sokkel vergroot en een nieuwe panoramazaal gebouwd (die helaas slechts uitzonderlijk wordt opengesteld).De Boerentoren werd helemaal ingepalmd door de KBC en werd een echt kantoorgebouw, met alleen nog enkele winkels op de begane grond.

"De Boerentoren was ook speciaal omdat de architectuur zo mooi gedetailleerd was", zegt Grooten. "Hij kon oorspronkelijk zonder veel schaamte de vergelijking doorstaan met de Empire State Building (1931, 381 meter, ER) en zelfs de Chrysler Building (1928-1930, 319 meter, ER) in New York. Kijk naar de originele foto's: prachtig marmer, schitterende liftdeuren, sublieme ruimtes qua licht en detaillering, zoals de lokettenzaal met een glazen plafond. Men heeft in de jaren zestig en tachtig veel gesloopt in het gebouw en heringericht volgens de toen geldende normen. Heel jammer. Het is pijnlijk hoe wij met ons patrimonium omgaan, de Chrysler Building ziet er wel nog uit zoals toen. De Boerentoren was een art-decopareltje. Van de oorspronkelijk toren schiet eigenlijk alleen de gevel over met bas-reliëfs en kunstwerken, zoals een Mariabeeld. Er staat natuurlijk een nieuwe kop op, met een nieuwe panoramazaal, het werk van Stijnen. Het is gedurfd maar geeft wel een meerwaarde."

Sven Grooten geeft zonder meer toe: hij is een torenliefhebber. "Absoluut. De ambitie van dit evenement is omhoogbouw weer op de agenda te zetten. Nergens in België kun je op een toren, ja sinds kort het Atomium, maar dat is geen echte toren en ligt niet in een stad. Overal ter wereld kun je in het hoogste gebouw van het uitzicht genieten. De Boerentoren heeft een panoramazaal, maar daar kan het dus ook niet. Nu wel, gedurende drie maanden.

"Men heeft hier misschien een afkeer van hoogbouw gekregen door slechte torens die in de jaren zestig en zeventig zijn opgetrokken, maar het is en blijft een alternatief. We willen de goede torens die ooit gepland of gebouwd zijn in deze expo's in een positief daglicht stellen. Neem de plannen voor Lillo van Renaat Braem, de ontwerpen van Stijnen, Le Corbusier, Smolderen, Vanhoenacker. Dat zijn pareltjes, multifunctionele landmarks."

Toch wijst men vaak met een beschuldigende vinger naar sociale torenflats als haarden van criminaliteit, zoals in Londen en Parijs. Dan mislukt hoogbouw toch?

"Als je een toren bouwt, moet je de ruimte daaromheen vormgeven als openbare ruimte", reageert Grooten. "Geen gazon waarop je niet mag lopen. Dat heeft Braem op het Kiel gedaan: je moet ontmoetingsplekken voorzien en geen lifthal bouwen van 3 vierkante meter. Vaak is het een eerste stap, zoals nu in China, om krottenwijken te slopen en sociale hoogbouw in de plaats te zetten. Voor de bewoners is dat een grote verbetering: ze krijgen stromend water en hygiëne, hoewelhet klein is. Dat heeft zich ook in Frankrijk afgespeeld. Aanvankelijk was dat een waardevol alternatief, maar er werd te weinig rekening mee gehouden dat die mensen groeien in de maatschappij. Ik denk niet dat de gebouwen zelf verantwoordelijk zijn, de bewoners zijn nooit begeleid. En we moeten niet overdrijven: ik ken nogal wat mensen die heel graag op de Luchtbal en opLinkeroever hebben gewoond."

Grooten geeft toe dat al te vaak hoogbouw te goedkoop wordt gerealiseerd en de architectuur te middelmatig is. "Torens bouwen moet duurder zijn dan een woonhuis bouwen. Als je het goedkoop wilt houden zijn torens geen goede oplossing. Maar op de lange termijn biedt torenbouw zoveel ecologische voordelen. In Zuid-Korea bouwt men nu torens met een verticaalpark erin: groene, openbare ruimtes die helpen met de vochthuishouding en zorgen voor een aangenaam uitzicht en isolatie. Dat zijn torens die uitnodigen en nieuwsgierig maken."

"Spoedig" zal B-architecten zelf een toren bouwen, zegt Sven Grooten nog. "We zijn bezig met de verdere ontwikkeling van het Kievitplein (achter het Antwerps Centraal station, ER). Naast de torens van Alcatel willen wij een goede toren zetten. We hebben ons fel gekant tegen de huidige ontwikkeling, niet omdat we tegen hoogbouw zouden zijn. Op die plek in de stad, een van de duurste plekken, moet je hoogbouw toelaten. Maar over onze toren wil ik nog discreet blijven."

Sven Grooten van B-architecten in Antwerpen:

De Boerentoren was een stad op zich, zoals de Amerikaanse wolkenkrabbers

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234