Zaterdag 11/07/2020

Topwerk van Caravaggio komt naar Antwerpen

Het schilderij De Madonna van Loreto (1602) van de 17de-eeuwse revolutionaire barokkunstenaar Michelangelo da Caravaggio hangt normaal in de kerk Sant'Agostino in Rome. Uitzonderlijk wordt het werk uitgeleend voor de expo Heilige plaatsen/Heilige boeken, die vanaf 19 september 2014 in Antwerpen zal lopen.

In het Museum aan de Stroom MAS en in de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience wordt dit najaar een expositie gewijd aan de drie grote wereldgodsdiensten - christendom, jodendom en islam. Er zal gefocust worden op het belang van de pelgrimage in de drie godsdiensten - in verleden en heden - op de belangrijke bedevaartsplaatsen, zoals Jeruzalem, Mekka, Rome en Santiago de Compostela, en op de centrale rol van het boek.

"Het moet een crossculturele expositie worden", zegt Antwerps schepen van Cultuur Philip Heylen (CD&V), "die laat zien dat Antwerpen een open, multiculturele en multireligieuze stad is".

Onlangs nog had het kerkbestuur van Sant'Agostino in Rome beslist om het schilderij - een topwerk van Caravaggio dat begin 17de eeuw speciaal voor de kerk was geschilderd - nooit meer te laten reizen. Maar de inhoud van de expositie in Antwerpen kon de pastoor van de kerk toch overtuigen.

De onderhandelingen waren lang en verliepen moeizaam - "Het is een heel belangrijk werk voor onze kerk", zegt pastoor Di Angelo - maar gisteren werd in Rome dan toch de princiepovereenkomst over de bruikleen afgesloten tussen Philip Heylen en pastoor Di Angelo. "Er moeten alleen nog enkele punten en komma's geregeld worden", aldus de priester.

Vuile voeten

Het schilderij toont twee pelgrims die de tocht ondernomen hebben naar het zogenaamde huis van Loreto: een eenvoudige woning waarin de madonna en kindje Jezus een onderkomen hadden gevonden. Op miraculeuze wijze werd dat huis door engelen van Nazareth naar de Italiaanse stad Loreto overgebracht. Sindsdien is Loreto een belangrijk pelgrimsoord.

"De man en de vrouw in het schilderij zijn arm en hebben vuile, gezwollen voeten", zegt Caravaggio-kenner Bert Treffers. "Die vuile voeten hebben een duidelijke betekenis: de man en vrouw hebben hun pelgrimstocht blootsvoets afgelegd - zoals het moest. Maar hun nederigheid en opoffering worden beloond, want de madonna van Loreto verschijnt aan hen."

Omdat het zo'n iconisch schilderij is en qua onderwerp - een pelgrimstocht - zo nauw aansluit bij de expositie over de drie wereldgodsdiensten wilde het MAS het werk maar al te graag als blikvanger hebben.

De Madonna van Loreto is bovendien een artistiek topwerk, waarin Caravaggio met prachtige schaduwen volume geeft aan zijn figuren. Het is ook grensverleggend door zijn eenvoud en soberheid.

Toentertijd streek Caravaggio met dit schilderij ook tegen de haren in. Mensen vonden de kapotte muts van de vrouw niet kunnen. En het werk ging ook over de tong omdat de schilder naar verluidt weer zijn lievelingsmodel, een hoer, had gebruikt.

"We zijn dubbel verheugd dat het werk naar Antwerpen komt", zegt schepen Philip Heylen, "want het is vierhonderd jaar geleden dat er nog eens een Caravaggio bij ons te zien was. Begin 17de eeuw had Rubens, die een groot bewonderaar van de Italiaanse schilder was, een actie opgezet om Caravaggio's Madonna van de Rozenkrans te laten aankopen voor de Sint-Pauluskerk in de Scheldestad. Dat werk bleef in Antwerpen van 1617 tot 1781, totdat de Oostenrijkse keizer Jozef II het naar Wenen liet overbrengen. Sindsdien hangt die Caravaggio in het Kunsthistorisch Museum. In de Antwerpse Sint-Pauluskerk hangt helaas een kopie.

Het schilderij De Madonna van Loreto is niet de enige bruikleen die uit Rome komt. Ook de Vaticaanse Musea verlenen hun medewerking. Zo komen een beeld van Sint-Petrus, enkele bas-reliëfs en een aantal prenten met de in aanbouw zijnde Sint-Pietersbasiliek naar Antwerpen.

Voor de joodse godsdienst wordt een Dode Zee-rol verwacht en een schilderij van Marc Chagall, Ook is er een nauwe samenwerking met het Israël Museum in Jeruzalem. Voor de islam mag het MAS een stel sleutels verwelkomen van de Ka'aba uit Mekka, die toebehoorden aan de Ottomaanse sultans en bewaard worden in het Topkapi Paleis in Istanbul.

De bedoeling is om de drie godsdiensten evenwaardig naast elkaar te presenteren en te tonen hoeveel gelijkenissen tussen de 'monotheïstische religies van het boek' bestaan. "We laten ook zien wat religie nu betekent", zegt Philip Heylen, "en laten daarover inwoners van de stad in interviews aan het woord. We willen ook laten zien dat de pelgrimage, in alle betekenissen, weer aan belang heeft gewonnen. Denk aan de trend om naar Santiago de Compostela te wandelen of fietsen." Het MAS zal in deze expo over de wereldreligies ook aandacht besteden aan vrijzinnigheid.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234