Woensdag 21/08/2019

Afscheid van Toots

Toots Thielemans: "Emotioneel en nauwgezet, als een bluesmuzikant"

Beeld ANP

"Eén van de grootste muzikanten van onze tijd", omschrijft Quincy Jones onze Toots Thielemans. En ook de rest van de (jazz)wereld treurt om het Belgisch muziekicoon. Kenners van bij ons verklaren waarom hij zo belangrijk was.

Of hij deze week nog eens mocht langskomen? Chris Weerda, sinds tien jaar de vaste geluidsman van Toots Thielemans, vroeg het vorige week nog even aan het einde van een ziekenhuisbezoekje. "Yes, I would like that but I don't know if I will still be here." 94 jaar was hij, maar zijn humor was Toots Thielemans niet kwijt. Weerda kon er wel mee lachen. "Ik weet niet of hij met 'here' het ziekenhuis of de wereld bedoelde, maar ik vermoed het laatste. Ik had het gevoel dat het wat op was, al vond ik hem behoorlijk fris voor iemand die pas een longontsteking en een zware operatie achter de rug had. We hebben nog een half uur hand in hand gezeten. Dat was heel ontroerend."

De twijfel van Thielemans bleek terecht: gisterenochtend overleed hij zachtjes in slaap, nadat hij al een maand in het ziekenhuis lag na een val waarbij hij zijn rechterschouder brak. Zijn lichaam was op, zijn tijd was gekomen. "Ik was er niet verdrietig om", zegt Weerda. "Het is oké zo. Maar ik zal hem wel missen."

Met Toots verliest België één van zijn grootste muzikanten ooit. Er was Jacques Brel en Toots. Iedereen kende hem, iedereen kon wel een deuntje van hem meefluiten. Bluesette natuurlijk, het nummer waarmee hij wereldwijd doorbrak, maar ook vele andere nummers maken hem onsterfelijk. Van Sesamstraat tot Turks fruit en vele andere jazzstandards: Toots gaf alles zijn eigen kleur. Overal ter wereld werd gerouwd om de Marollien en zijn mondmuziekske.

Dat Toots Thielemans - geboren als Jean-Baptiste Frédéric Isidor Thielemans - die status zou bereiken was allesbehalve evident. Jazz spelen met een mondharmonica was niet de makkelijkste keuze. "Mondharmonica spelen was geen evidente keuze", zegt Henri Vandenberghe, de organisator van het Brusselse jazzfestival Brosella die Thielemans al dertig jaar kende. "In het begin werd hij er zelfs een beetje voor uitgelachen, ook in de Verenigde Staten." 

"Het was allesbehalve evident om dat instrument te spelen in jazz", zegt ook pianist Jef Neve." Toots heeft baanbrekend werk geleverd voor dat instrument. Hij was de nummer één om het te introduceren in jazz en meteen ook in alle andere genres."

Toots Thielemans. Beeld Stephan Vanfleteren

De minachting van vele muzikanten voor dat kleine instrumentje - "ze vonden het maar een speelgoedje", herinnerde Thielemans zich - zorgde er mee voor dat hij het aanvankelijk van zijn gitaar moest hebben. Aangestoken door de virtuositeit van Django Reinhardt leerde hij zichzelf spelen en ook daar blonk de autodidact die hij was al snel uit. Met dank ook aan de grammofoonwinkel uit de straat in Molenbeek in waar hij opgroeide. "Ik was vijftien en woonde in de rue Ribaucourt in Molenbeek", vertelde hij daarover in De Morgen. "In die straat was ook een grammofoonplatenwinkel en die madame wist dat ik interested was. Ze zei: 'Jean, tu dois acheter ce disque, c'est Louis Armstrong.' Ik heb die plaat gekocht en zo ben ik besmet."

Thielemans smeet zich op de jazzmuziek en hij kon al snel aan de slag in de big band van Robert De Kers en de begeleidingsgroep van Bobbejaan Schoepen. Met zijn eerste opnamen onder de arm trok hij naar de VS, waar bebop-muzikant Benny Goodman al snel onder de indruk raakte. Bij gebrek aan werkvisum moest Thielemans terugkeren. Toen Goodman even later door Europa kwam toeren, pikte hij de Brusselaar weer op.

"Toots gitaarwerk had een eigen, sensuele klank", zegt jazzkenner en ex-Klara-presentator Marc Van den Hoof. "Naast zijn improvisaties voegde hij er ook vaak iets toe door de melodie mee te fluiten, of schuifelen." Volgens Brusselse jazzgitarist Philip Catherine, die regelmatig met Thielemans heeft opgetreden - is de jazzmuzikant altijd vanuit de gitaar blijven denken. "Toots begreep de muziek vanuit dat instrument. Zelfs wanneer hij op zijn mondharmonica speelde, benaderde hij de melodie vanuit zijn kennis van het gitaarspelen."

Beeld ANP Kippa

Na zijn eerste Amerikaanse poging trok Thielemans enkele jaren later opnieuw naar de Verenigde Staten. Nu met meer succes: hij kon er blijven en zijn naam ging snel rond. De Amerikanen hielden van Toots, en Toots hield van de Amerikanen. De namen waarmee hij de studio en het podium leest als een who's who van de jazzgeschiedenis: Charlie Parker, Louis Armstrong, Chet Baker, Ella Fitzgerald, Ray Charles, Dizzy Gillespie,... Allen wilden ze de met de kleine man uit Brussel spelen. Onbewust inspireerde Thielemans zelfs John Lennon, die in de beginjaren van The Beatles eenzelfde Rickenbacker-gitaar kocht. Die had hij in een magazine zien staan, in de handen van de Belg.

Eén schaduwzijde: de erkenning in thuisland België volgde veel later, na de vele successen die hij al vroeg in het buitenland had. Pas dan zouden we ook hier beseffen wat voor een uitzonderlijk muzikant Thielemans was. Thielemans, die in de jaren ook de Amerikaanse nationaliteit had aangenomen, had het raden naar de reden daarvoor. Al lag hij er ook niet echt wakker van. "Ik dacht dat mijn muziek niemand interesseerde," zei hij daarover.

Wat maakte Toots Thielemans dan zo bijzonder dat alle groten der aarde met hem wilden samenwerken? "Hij speelde vaak zeer complexe stukken, maar het leek allemaal heel simpel als je het hoorde", zegt Jef Neve. "Dat kunnen alleen de grootsten. Het is moeilijk om uit te leggen, maar als muzikant zie je dat. Wij worstelen vaak met die stukken, maar Toots deed dat met een ongezien gemak."

Volgens Marc Van den Hoof had dat te maken zijn uitgesproken, eigen stijl. "Zelf sprak hij altijd over het beheersen van de grammatica, de syntaxis van de jazz. Dat was voor hem de essentie. Maar uiteindelijk creëerde hij zijn eigen syntaxis. Toots had een stijl zoals de grote schrijvers die je in de kleinste zin kan herkennen. Louis Armstrong had dat ook. Die man speelde een noot en je wist dat hij het was. Gunther Schuller zei ooit over Armstrong: 'He is incapable of not swinging.' Bij de uitreiking van de Klara carrièreprijs heb ik die zin op Toots toegepast. Hij kan niet niet swingen. Tegelijk balanceerde zijn spel altijd tussen melancholisch en vrolijk. In between smile and tears, zoals hij zelf zei. Tussen de lach en de traan."

Beeld BELGA

Ook Philip Catherine noemt die manier van spelen uniek. "Hoe hij zijn melodieën speelde, was erg emotioneel", zegt hij. "Bijna als een bluesmuzikant. Tegelijk was hij heel nauwgezet, met een grote kennis van zijn instrument. Een erg zeldzame combinatie. Daarom ging zijn muziek als een dolksteek recht door het hart."

Ook buiten de jazzwereld had men daarom al snel door dat Thielemans een verrijking was voor hun muziek. Van Paul Simon over Sting tot Nick Cave: allen wisten ze hem te strikken. Daarnaast speelde hij ook de melodieën in voor films als Midnight Cowboy (1969) en Turks fruit (1973). Nergens haalde hij zijn neus voor op, zolang hij zijn muziek maar bij de mensen kon brengen. Iets wat hij later nog deed toen hij de beginwijsjes van Baantje en Witse opnam. "Toots wordt een jazzmuzikant genoemd omdat hij zo improviseerde, maar hij kon ook heel goed popmuziek spelen", zegt zijn Nederlandse geluidsman Chris Weeda. "Hij snapte de essentie van een goed popdeuntje. Voor hem waren er geen grenzen."

Thielemans' virtuositeit en uitzonderlijk talent mocht dan snel herkend en erkend worden, zelf wou hij er niet over opscheppen. "Alles is toeval geweest", zou hij meermaals zeggen. Alsof het hem overkomen was, meer een kwestie van geluk dan van talent. "Alles heeft te maken met hard werken, en af en toe een beetje media-aandacht krijgen", zei hij in 2012. "Ik heb het thema gespeeld van Sesame Street. Dat is geen jazz en alleen kleuters kennen dat. Maar ik vertel het om te tonen dat ik heel veel wilde doen."

Een voorbeeld van Belgische bescheidenheid. "Niemand kwam aan zijn hielen bij het spelen van de mondharmonica", zegt Jef Neve. "Toots heeft er ook heel hard voor gewerkt om te geraken waar hij stond. Hij is bijvoorbeeld ook naar de Verenigde Staten getrokken zonder enige garantie op succes. Hij heeft er keihard voor geknokt, maar het is hem wel gelukt."

Al ben je met je al dat talent ook niets als je er niet keihard blijft aan werk. Toots is altijd blijven zoeken hoe hij iets beter kon doen, zegt Genri Vandenberghe. "Ik herinner me nog dat zijn vorige manager eens vertelde hoe ze samen in de auto op weg waren naar een optreden. Toots speelde in de auto en vroeg nadien aan zijn manager: 'heb je het gehoord? Ik heb een noot weggelaten.' Dat was Toots. Hij heeft me ooit gezegd dat het belangrijkste de stilte tussen de noten was. In de beperking toont zich de meester."

Dat hard werken moest ook toen hij in 1981 een hersenbloeding kreeg. Thielemans moest zich noodgedwongen concentreren op de mondharmonica, weet Philip Catherine. "Na die beroerte was zijn linkerarm verlamd en kon hij geen gitaar meer spelen. Niet veel later zag ik hem opnieuw proberen om gitaar te leren spelen, als een beginneling. Het vraagt ontzettend veel wil en doorzettingsvermogen om dat te doen."

Al zal Thielemans vanaf dan alleen nog met zijn mondharmonica naar buiten komen. "En net als alle grote jazzmuzikanten heeft hij zijn eigen instrument heruitgevonden", zegt Van den Hoof. "Door constant te improviseren - of instant te componeren - op zijn mondharmonica."

Wereldster

Toots Thielemans was een wereldster, maar kapsones bleven hem vreemd. Wie Toots ooit ontmoette, zal hem omschrijven als een lieve en bescheiden man. "De makkelijkste en prettigste man met wie ik ooit samenwerkte", zegt Weerda. Ook Frederik Sioen, die enkele keren met Toots Thielemans samenwerkte, kan dat alleen maar beamen. "De meeste artiesten op zo'n niveau worden mensenschuw, maar hij begaf zich nog onder de mensen. Hij had even goed een vedette kunnen zijn, maar dat menselijke, dat verzorgende ook, is bij hem altijd intact gebleven. Hij is altijd van de mensen blijven houden."

Het woord opscheppen stond nooit in zijn woordenboek, zelfs niet toen hij in 2001 door de koning tot baron verheven werd. Ook dan bleef hij zijn bescheiden zelve. "Dat nieuws raakte op een maandag bekend, een dag nadat hij op Brosella had opgetreden", herinnert Henri Vandenberghe zich. "Ik kreeg die maandag een telefoon van zijn manager. Ze waren toen op weg naar het buitenland, maar Toots wou me nog spreken. 'Henri, je bent toch niet kwaad op mij omdat ik niets heb gezegd van die baron? Maar ik moest zwijgen van de koning.' Dat was zo simpel. Zo schoon. Het is moeilijk bescheiden te blijven. Alleen de grootsten kunnen dat. En Toots kon dat."

Tegelijk gaf hij zijn eigen kennis graag door aan nieuwe generaties muzikanten. "Ik heb hem voor het eerst ontmoet tijdens een masterclass die hij gaf in het Lemmensinstituut, waar ik toen les volgde", getuigt Neve. "Iedereen keek naar hem op, maar op een paar minuten tijd had hij iedereen op zijn gemak gesteld. We zijn nadien ook in contact gebleven. Hij vond het belangrijk om voeling te blijven houden met de jongere generatie. Ik herinner me nog dat ik op 1 januari eens een voicemail van hem had, waar hij een muziekje speelde en me een gelukkig nieuwjaar wenste."

Iets wat ook Frederik Sioen overkwam. "Op 1 januari 2005, enkele maanden nadat we samen hadden opgetreden in Dranouter, kreeg ik opeens telefoon van Toots. Hij zat in Stockholm toen hij me belde. Nadat hij een deuntje had gespeeld zei hij: 'Ja, Sioentje, 't is hier Toots. Ik moest aan je denken. Wat jij niet kan, kan ik wel: van uit mijn bed op mijn instrument spelen'. En toen legde hij toe. Een kort telefoontje, maar ik stond perplex. Dat iemand als Toots aan mij dacht om me een gelukkig nieuwjaar te wensen."

Afscheid

De jaren leken lange tijd geen vat te hebben op Toots Thielemans, maar in maart 2014 moest hij toch toegeven dat het niet langer ging. Al vond hij dat vooral zelf: hij vond dat hij niet sterk genoeg meer was om een heel concert uit te spelen. Een bijzondere manier van afscheid nemen, vindt Henri Vandenberghe van Brosella. "Hij wou niet langer optreden omdat hij niet zeker was dat hij het niveau kon halen dat het publiek en de organisatie verdiende."

Alle geplande optredens werden geannuleerd, maar enkele maanden later klom hij nog een keer kortstondig op het podium van Jazz Middelheim, om enkele nummers mee te spelen tijdens een hommageconcert. "Hij was helemaal teruggekeerd naar de melodie", zegt Van den Hoof. "Alle overtollige zwier liet hij achterwege. Maar hij bleef ontroeren, met de essentie van de stukken die hij zo goed kende."

Op het podium kon je Thielemans' niet meer horen, hij bleef thuis zijn geliefde instrument wel nog vaak aan zijn lippen zette. Chris Weeda skypte nog af en toe met Thielemans. "Omdat zijn gehoor het liet afweten, speelde hij toen altijd wat. Maar door de operatie kon hij niet meer op zijn mondharmonica spelen. Ik kan me voorstellen dat het sindsdien een pak minder leuk was voor hem."

Toots Thielemans werd gisteren overladen met lofbetuigingen van over de hele wereld. In lange in memoriams werd zijn talent en warme persoonlijkheid bezongen. Al zou hij wellicht zelf liever een deuntje gespeeld hebben. "Geen gezever, just music. I like that.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden