Zondag 20/09/2020

Theater

Toneelgezelschap STAN speelt over heel de wereld: ‘Te weinig tijd om de tekst nog in het Japans in te studeren’

Damiaan De Schrijver, Jolente De Keersmaeker en Frank Vercruyssen, de drie kernleden van tg STAN.Beeld Francis Vanhee

Aan de vooravond van hun nieuwe theatervoorstelling Move (on) blikt tg STAN terug op zijn dertigjarig bestaan. In 34 landen stonden ze alles tezamen 4.000 keer op de scène.

Woensdag vieren Frank Vercruyssen (54), Jolente De Keersmaeker (52) en Damiaan De Schrijver (57), de drie kernleden van tg STAN, een jubileum. Move (on) is het 125ste stuk op het cv van het Antwerps gezelschap. Het is een samenwerking met Kloppend Hert, het gezelschap van theatermaker Haider Al Timimi. Naast Al Timimi en STAN-leden Vercruyssen en De Keersmaeker bestaat de negenkoppige cast uit onder anderen de Braziliaanse danser Gustavo Vieira, de Franse toneelspeelster Olga Mouak en de Marokkaanse choreograaf Youness Khoukhou.

“De hele cast bestaat uit mensen die in deze complexe maatschappij hun weg proberen te vinden”, legt De Keersmaeker uit. “Het was belangrijk dat de voorstelling een afspiegeling werd van al die verschillende stemmen. Het is een mengelmoes, een amalgaam van allerlei verschillende invloeden.” Een stuk met een internationaal tintje, zeg maar.

Dat geldt eigenlijk voor heel de carrière van tg STAN. Sinds de première van hun eerste stuk in 1989, dik dertig jaar geleden, heeft het collectief zo’n 4.000 voorstellingen gespeeld in 34 landen op 4 continenten. Vraag De Keersmaeker, De Schrijver en Vercruyssen naar hun meest memorabele locaties en Antwerpen staat hoog op de lijst. “Je zou kunnen zeggen dat Antwerpen het centrum van de wereld is”, grapt De Keersmaeker.

Antwerpen, België

JDX – a public enemy ging op 19 mei 1993 in première in de Monty in Antwerpen. De voorstelling over een dokter die het opneemt tegen de verstikkende macht van de politiek, gebaseerd op een tekst van Henrik Ibsen, werd een keerpunt in de STAN-geschiedenis. “Dat was op artistiek vlak een mijlpaal voor ons”, zegt Vercruyssen. “Ik denk dat we qua decor nog nooit zo’n lege voorstelling hadden gemaakt. We stonden met zijn vieren in een onnozel kringetje en de regieaanwijzingen werden luidop voorgelezen.”

Frank Vercruyssen en Damiaan De Schrijver in 'JDX - a public enemy’. “Dat was op artistiek vlak een mijlpaal voor ons.”Beeld Bert Nienhuis

Ook op politiek vlak was JDX belangrijk. De doorbraak van het Vlaams Blok op de eerste zwarte zondag zat nog vers in het geheugen. Vercruyssen: “Op de affiche stond gewoon drie keer ‘nee’. En die ‘nee, nee, nee’ is altijd relevant gebleven. Tien jaar na de première speelden wie die voorstelling in Frankrijk, toen Jean-Marie Le Pen daar kwam opzetten. Toen ging die ‘nee, nee, nee’ plots daarover. Overal waar we kwamen, hadden de mensen het gevoel: dit stuk gaat echt over ons.” 

De Schrijver: “De spanning tussen meerder- en minderheid, daar herkent iedereen zich in. Het hoeft zelfs niet over extreemrechtse politici te gaan.”

Tokio, Japan

Uiteindelijk werd JDX 122 keer opgevoerd, ook in New York (in 2014) en zelfs in Tokio (2016). “Onvergetelijke ervaringen”, vat Vercruyssen samen. “De gelaagdheden van die tekst van Ibsen vinden op verschillende momenten van de geschiedenis en op verschillende plaatsen weerklank. Ook in New York en Tokio.”

De Schrijver: “In Tokio werden we uitgenodigd door een Ibsen-kenner die daar een festival organiseerde. Hij is een man van in de tachtig en hij is een van de eersten die het verzameld werk van Ibsen naar het Japans heeft vertaald.”

De Keersmaeker: “Maar wij hebben JDX toen gewoon in het Nederlands gespeeld.”

De Schrijver: “We hadden iets te weinig tijd om de tekst nog in het Japans in te studeren.”

De Keersmaeker: “En het heeft geen zin om daar in het Engels of het Frans te spelen, want dat verstaan de mensen daar ook niet.”

De Schrijver: “Maar het stuk werd niet onder- of boventiteld, er was ‘zijtiteling’.”

Vercruyssen: “Want in Japan lezen ze verticaal.”

De affiche van 'JDX - a public enemy' van tg STAN. “Op de affiche stond gewoon drie keer ‘nee’. En die ‘nee, nee, nee’ is altijd relevant gebleven.”Beeld TG STAN

Damascus, Syrië

Met Les Antigones toerden Vercruyssen en De Keersmaeker in 2007 door Noord-Afrika en de Arabische wereld, van Rabat in Marokko tot Damascus in Syrië. STAN kon er spelen dankzij Frie Leysen, die destijds het Arabische festival Meeting Points cureerde. 

De Keersmaeker: “Het contact met die andere denkwijzen, in de Maghreb-landen bijvoorbeeld, doet je op die manier nadenken over je eigen werk. Bij die tournee gebeurde het regelmatig dat mensen halverwege de voorstelling rechtstonden en vertrokken.”

De Schrijver: “Dat heb ik in Amsterdam nu ook wel al meegemaakt.”

Vercruyssen: “De culturele geplogenheden zijn gewoon overal anders. Dat kan weleens een schok geven. Je telefoon uitzetten, dat is soms geen optie. Mensen nemen gewoon op terwijl je aan het spelen bent. ‘Oui, je suis en train de regarder un truc!’ Het is ook gebeurd dat een man ons de dag nadien kwam vertellen dat hij het echt een heel sterk stuk vond. ‘Maar je bent na een halfuur weggewandeld’, merkte ik dan op. ‘Jaja, maar ik vond dat halfuur echt héél goed!’ Dat is best wel geestig.”

Met The Monkey Trial, een stuk over de strijd tussen het creationisme en de evolutieleer, stond tg STAN in Damascus en Beiroet, Libanon. 

Vercruyssen: “Dat was waanzinnig. De kant van de creationisten werd hier in West-Europa door het hele publiek weggelachen, in elke zaal. Maar stonden we in Polen of in Damascus, dan was dat een heel ander verhaal. Het Poolse meisje dat ons ondertitelde geloofde echt dat Adam en Eva de eerste mensen op deze wereld waren. In Damascus hebben we dan weer gesproken met twee ingenieursstudenten die echt geloofden in het creationisme. Dus ja, er zijn culturele verschillen. Het is interessant om daarmee geconfronteerd te worden.”

Mar del Plata, Argentinië

Culturele verschillen zijn onvoorspelbaar en vaak gaat het om details. “Soms is het verschil tussen Tongeren en Gent groter dan tussen Antwerpen en Buenos Aires”, merkt Vercruyssen op. Dat bleek bijvoorbeeld bij de tournee van of/niet, die in 2012 in Rio de Janeiro passeerde. 

Vercruyssen: “In Brazilië stoppen de mensen met applaudisseren op het moment dat je je omdraait. Dus als je buigt en héél even het podium verlaat stoppen ze meteen met klappen. Terwijl wij vonden: nee, mannekes, jullie moeten blijven applaudisseren! Die voorstelling in Rio de Janeiro was echt waanzinnig. Onwaarschijnlijk. Mensen kwamen daar niet meer bij van het lachen.”

De Schrijver: “Of/niet is een heel gemakkelijke voorstelling om mee te reizen. Je kunt alles wat je nodig hebt in een plastic zakje steken.”

Frank Vercruyssen, Damiaan De Schrijver, Jolente De Keersmaeker en Sara De Roo in 'of/niet' van tg STAN. “Of/niet is ook een heel gemakkelijke voorstelling om mee te reizen.”Beeld Tim Wouters

De grootste afstand die tg STAN aflegde was om Mar del Plata in Argentinië te bereiken, zo’n 11.600 kilometer van Antwerpen. In de zomer van 2016 speelde het collectief er Trahisons, de Franstalige versie van Harold Pinters Bedrog

De Keersmaeker: “We speelden daar in een heel oud theater waar maar weinig internationale gezelschappen passeren.”

Vercruyssen: “We hadden geen decor bij. Dat moesten we ter plaatse nog in elkaar steken.”

De Keersmaeker: “Er stond een ploeg van 25 mensen ons op te wachten om de voorstelling mee op te bouwen. Je voelde: iedereen wil hier echt het beste van maken.”

Vercruyssen: “Alleen mochten we met de decorstukken die werden gevonden bijna niets doen. Al die rekwisieten werden nadien teruggebracht naar de winkel en de vrouw die daarvoor verantwoordelijk was, had ruzie met haar man. Wij hadden immers een matras nodig voor ons decor en daarom had ze thuis haar bed afgebroken. Om maar te zeggen hoeveel mensen er in je voorstelling willen investeren. Alles ging daar extreem traag – als je een lamp nodig had, moest je daar vijf uur op wachten – maar de toewijding van die ploeg was enorm.”

De Keersmaeker: “In Rio was dat ook zo. Theater neemt daar nog een grote plek in de samenleving in. Het is daar een heel belangrijk onderdeel van de cultuur. Dat is heel fijn om te voelen, zeker in deze tijden.”

Nîmes, Frankrijk

Het is meteen een van de verklaringen waarom STAN zo graag bij onze zuiderburen spelen. De Keersmaeker: “Daar wordt met heel veel aandacht, respect en liefde naar theater gekeken. Toen we in Parijs De kersentuin speelden, kwam er iemand vertellen dat het de zevende versie van De kersentuin was die hij gezien had. Dat zijn heel verrijkende gesprekken. Je voelt dat de mensen daar een grote liefde voor theater koesteren.”

Nochtans lag de ambitie dichterbij. De Keersmaeker: “We zijn ooit in het Frans beginnen te spelen om naar Wallonië te kunnen gaan.”

Vercruyssen: “Maar Wallonië is een zeer complex gegeven.”

De Schrijver: “Wallonië is zwaar onderbespeeld. Een keer of twee in Luik, Charleroi, Lessines, Namen… Ik denk dat er nog steeds een barrière blijft tussen de gemeenschappen. Onbekend is onbemind, zoiets.”

De investering in het Frans heeft wel vruchten afgeworpen. Bijna nergens is STAN zo populair als in Frankrijk; maar liefst 1.048 keer traden ze er op. Vercruyssen: “Vanaf 2000 heeft Marie Collin, de directeur van het Festival d’Automne in Parijs, ons in Frankrijk op de kaart gezet door ons consequent uit te nodigen. Het Théâtre de la Bastille is nu onze tweede thuis.” Sindsdien speelde het gezelschap onder andere ‘Sauve qui peut’ pas mal comme titre in het Romeins amfitheater van Nîmes, en deze zomer staat Poquelin II in een eeuwenoud amfitheater in Lyon. 

Het is een succesverhaal waar – touchons du bois, aldus De Keersmaeker – nog niet meteen een einde aan lijkt te komen.

Move (on) gaat woensdag in première in Vooruit, Gent. Tot 9 mei op tournee.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234