Woensdag 25/11/2020

Interview

Tom McCarthy: "Originaliteit is een mythe, we herhalen alleen het verleden"

Tom McCarthy.Beeld Jonas Lampens

Tom McCarthy, wiens twee laatste romans op de shortlist van de Booker Prize belandden, heeft alles aan ons landje te danken. Boven de ontelbaar vele stemmen die hij in zijn romans 'sampelt' steekt er één uit: die van Kuifje.

"In feite heb ik alles aan Hergé te danken", zegt het Britse wonderkind Tom McCarthy (°1969). "Kuifje leerde me verhalen te vertellen en lezers op het verkeerde been te zetten. Er waren ook de steeds terugkerende obsessies van Hergé, met kopies en vervalsingen, van schilderijen, maar ook van Jansen en Janssen, en met de geheime boodschappen die Kuifje op de radio hoort of uitzendt. Die deel ik met hem. Zijn werk is één grote puzzel. Ik hou ervan erin rond te wroeten."

Dat deed McCarthy in Tintin and the Secret of Literature, waarin hij naging hoe Hergé zijn persoonlijk leven versleutelde in zijn Kuifje- verhalen.

McCarthy zal de literatuurgeschiedenis niet ingaan met dat boek, maar met zijn imposante, soms schimmige maar ook onoverkomelijke romans die graven naar de essentie van onze hedendaagse wereld en levenscondities. Ook die zijn schatplichtig aan Hergé. Men in Space bijvoorbeeld, de eerste roman die hij schreef maar de tweede die uitgegeven werd. Het verhaal draait rond een schilderij waarvan meerdere kopieën gemaakt worden, waardoor het echte nog moeilijk te vinden is - een rechtstreekse verwijzing naar Hergés Het gebroken oor. Het boek roept ernstige vragen op over wat authenticiteit voor ons betekent.

Je zou zelfs kunnen zeggen dat McCarthy Hergé in Men in Space herhaalt, iets wat hij in zijn debuut Remainder deed met J.G. Ballards roman Crash. Remainder gaat over een man die door een ongeluk zijn geheugen kwijt is en een smak geld krijgt als schadeloosstelling. Het geld gebruikt hij om de weinige scènes die hij zich uit zijn verleden herinnert na te spelen, tot het verkeerd afloopt.

"Originaliteit bestaat niet. Er is alleen herhaling", zegt McCarthy hierover. "Ballard haalde zijn idee bij Beckett. Die was schatplichtig aan Joyce, die weer aan Yeats, die aan Vico, en zo helemaal terug tot Cervantes' Don Quichot, waarin de hoofdpersoon ridderromans heropvoert. Alleen doet hij het helemaal verkeerd natuurlijk. Dat de in onze burgerlijke maatschappij zo op handen gedragen authenticiteit niet bestaat en dat we alleen maar het verleden herhalen, vind ik een aantrekkelijk idee."

"Het concept authenticiteit is de conservatieve hoeksteen van het burgerlijke wereldbeeld, waarin het unieke individu zich tegenover de wereld plaatst. Volgens mij ziet de realiteit er anders uit en zien we eerder een gefragmenteerde en gemediatiseerde reeks van herhalingen, wat aanleiding geeft tot een getraumatiseerde relatie met de wereld. Het trauma is dus de basis van ons menszijn."

Beeld Jonas Lampens

En welk trauma zit er achter uw herhaling?
Tom McCarthy: "(lacht) Ik weet het niet. Ik hou gewoon van herhaling. Net als alle jongens deed ik iedere maandagochtend op de speelplaats de mooiste goal van het voorbije voetbalweekend nog eens over. Met mijn broertje speelde ik de spannendste scènes uit Star Wars na. Bekende scènes herhalen veroorzaakt gewoon een immens plezier. Dat is toch ook waar poëzie om draait: herhaling van geluid en ritme. Het hoeft dus niet te verbazen dat ik me daar als schrijver door aangetrokken voel."

Is het ook geen manier om betekenis te geven aan de wereld?
"Wat mij interesseert, is het trauma dat erachter steekt. Freud merkte dat zijn getraumatiseerde patiënten overgingen tot repetitief gedrag zonder te begrijpen waarom. Ze zaten erin vast. Op het einde van zijn carrière begon hij in te zien dat het trauma geen uitzondering is, maar eerder de regel. Hij heeft het dan over kwallen die hun traumatische relatie met de zon herhalen, waardoor fotosynthese als een traumatisch verschijnsel gezien kan worden.

"Hij zag het ook in schrijven. Mijn moeder vertelde me verhalen. Er was niet alleen de Odyssee of De koopman van Venetië, maar er was ook Homerus of Shakespeare, en zij maakten deel uit van het verhaal, besefte ik toen al. Als je een pen neemt en de Odyssee of De koopman kopieert, word je Homerus of Shakespeare. Op mijn zevende zette ik dus 'Macbeth door Tom McCarthy' op papier. Ook al wist ik dat het al eerder geschreven was, dat maakte niet uit. Ik had gelijk natuurlijk. Shakespeare deed dat ook. Ook hij vertelde bestaande verhalen na." Het vastzitten in een trauma is een constante in uw werk. Uw hoofdpersonages zijn altijd een soort autisten of geobsedeerden die vastzitten in de ruimte - zoals de kosmonaut in Men in Space - of in zichzelf.

"Kafka schreef dat we ons in een impasse rond de waarheid bevinden. Hij deed dat natuurlijk lang voor het tijdperk van de massaluchtvaart, maar het doet me denken aan mensen in een vliegtuig dat rondjes maakt boven het vliegveld en wacht op toestemming om te landen, wat trouwens het beeld is waarmee Remainder eindigt en Satin Island, mijn recentste roman, begint.

Beeld Jonas Lampens

"Inderdaad, mijn personages zijn obsessioneel, maar ze zijn geen freaks. Ze zijn geen uitzonderingen. Ze zijn als alle andere mensen. Het is zoals iemand in Remainder tegen het hoofdpersonage zegt: 'Jij bent niet anders. Jij bent gewoon normaler dan alle anderen.' Hij is iemand die tien koffies na elkaar bestelt, zodat zijn klantenkaart vol is en hij de elfde gratis krijgt. Hij is de opgedreven versie van de consument die diep in ons allemaal verscholen zit. Wij kopen ook die koffies, maar in twee weken in plaats van in tien minuten. Hij is de ideale consument in onze kapitalistische consumptiemaatschappij."

Die kapitalistische consumptiemaatschappij staat centraal in Satin Island. Hoofdpersonage U - een doordenkertje - krijgt terwijl hij vastzit in de luchthaven van Turijn de boodschap dat zijn baas een contract heeft binnengehaald voor een groot project. Wat het precies inhoudt, kom je als lezer nooit te weten.

U krijgt als bedrijfsantropoloog de opdracht een rapport te schrijven over de staat van de hedendaagse wereld. Hij moet alles in één enkel overzicht samenvatten, maar komt niet veel verder dan zijn persoonlijke obsessies: de dood van een parachutist wiens scherm niet openging, een ramp met een boorplatform waardoor miljoenen liters olie de oceaan in stromen, de kanker waarmee zijn collega worstelt en uiteindelijk ook zijn louter fysieke relatie met Madison.

Het wereldwijde kapitalisme wordt inderdaad geleid door een onzichtbare hand, beseft U na een tijd. Het is zelfsturend, gezichtsloos en daardoor ook ongenaakbaar. McCarthy: "Op een bepaald moment slaat U om en wordt hij een anarchist, een wolf in schaapsvacht die het systeem van binnenuit wil ondermijnen. In Star Wars heb je dat reusachtige ruimteschip: Death Star. Als je een bom op dat ene punt in het midden tot ontploffing brengt, gaat het hele schip eraan. Dat punt wil U vinden, maar na een tijd realiseert hij zich dat het niet bestaat. De macht berust in een netwerk. Zelfs als je in de kamer in het midden van het labyrint geraakt, merk je dat de Minotaurus daar niet zit, want die Minotaurus is de totaliteit van het labyrint, en dat is grenzeloos."

Madison beschrijft hoe ze in 2001 in Genua gearresteerd werd terwijl ze protesteerde tegen de G8. Ze werd naar een kamer gebracht waar ze allerhande poses diende aan te nemen. De betekenis ervan kwam ze nooit te weten. Ook hier ligt de ware betekenis in de volgende kamer?
"Dat is precies wat ik bedoel. Ik dacht aan David Lynch toen ik dat schreef. In zijn films gebeurt het vaak dat je tot in de controlekamer raakt, en daar staat dan een intercom of een telefoon. Je realiseert je dat de persoon van wie je dacht dat hij de misdadiger was niet meer is dan iemand die ten dienste staat van het grotere netwerk.

"Ik dacht ook aan De 120 dagen van Sodom van De Sade. Dat is een heel hedendaagse tekst die iets zegt over georkestreerd geweld zoals we dat bijvoorbeeld gezien hebben in Abu Ghraib en Guantánamo. Hij gaat ook heel erg over de manier waarop verhalen verteld worden. In het boek huren vier mannen vier prostituees in en ontvoeren ze een heleboel tieners. Ze begeven zich allemaal samen naar een grote kamer. In iedere hoek neemt een man plaats. Een van de prostituees zit centraal, met rond haar de tieners, en zij vertelt verhalen. De spelregels zeggen dat elk van de mannen op ieder moment 'stop' mag roepen, 'dat is een goed stuk, dat doen we'.

En dan wordt het gelezene nagespeeld, waarbij de tieners waardeloze figuranten zijn die zelfs gedood mogen worden. Dat is wat Madison meemaakt. Ze moet allerhande onbegrijpelijke poses aannemen, als was ze een figuur op een klassiek schilderij of zo. En ze ontdekt nooit wat erachter zit. Het enige wat gebeurt, is dat haar opdrachtgever begint te huilen en in slaap valt.

Beeld Jonas Lampens

"Ze heeft een jarenzestig-idee van politiek. Ze wil protesteren en het systeem ondermijnen, en ze realiseert zich dat dat niet strookt met de hypermoderniteit van netwerken en gezichtsloos en centrumloos kapitalisme. Het maakt een cynicus van haar."

Die zegt dat ieder protest en iedere opstand al ingecalculeerd is in het systeem.
"Dat heb ik van McKenzie Wark, de auteur van A Hacker Manifesto. Hij maakt het punt dat het niet de terroristen zijn die de kerncentrales doen ontploffen en niet de hackers die de financiële crises veroorzaken. Die rampen zijn ingecalculeerd in het systeem. Ik vind dat een beangstigende gedachte. De centrale vraag van Satin Island is wat subversie vandaag nog betekent. U heeft iets subversiefs. Hij is gevaarlijk. Zoals Dostojevski zegt op het einde van Aantekeningen uit het ondergrondse: 'Hij is onder ons, hij zit in onze kantoren en hij is gevaarlijk. Wanneer het juiste commando komt, kan hij uitbarsten.'" Hij moet alleen de juiste boodschap krijgen en die weten te ontsleutelen? Nog zo'n constante in uw boeken: encryptie.

"Zeker in mijn derde roman, C, stond dat voorop. Die roman vloeide voort uit een project dat ik met de filosoof Simon Critchley (samen vormen ze sinds 1999 de International Necronautical Society, MV) in 2002 opzette voor het Institute of Contemporary Art in Londen. Ik was gefascineerd geraakt door Jean Cocteaus film Orfée, waarin korte lijnen poëzie herhaald worden over de radio. In de film worden ze uitgezonden door een dode dichter. Orpheus hoort ze op zijn radio, waardoor hij verleid wordt en binnengelokt wordt in de onderwereld.

Beeld Jonas Lampens

"Ik leerde dat Cocteau het idee voor die film haalde bij de Britse radio-uitzendingen die voor het verzet in België, Frankrijk en Scandinavië waren bedoeld. Toen werden honderden zinnen uitgesproken op de radio. De grote meerderheid had geen enkele betekenis, maar af en toe zat er een zin tussen die een commando in beweging bracht, waarna een treinlijn gesaboteerd werd of een brug werd opgeblazen. Het idee dat ergens tussen alle betekenisloosheid een versleutelde boodschap zit, en dat een strofe poëzie tot een opgeblazen brug kan leiden, vind ik interessant."

Is de hele wereld niet een grote versleuteling?
"Natuurlijk. En als je dat verder doordenkt, kom je bij God uit. De calvinisten dachten bijvoorbeeld dat de wereld Gods code was en dat het de taak was van de mens om die te decoderen. Hetzelfde zie je in het judaïsme, met het idee dat we, als we alle algoritmes zouden kunnen uitrekenen en alle namen van God zouden kennen, de ultieme verlichting zouden bereiken. Je zou kunnen zeggen dat U daar mee bezig is. Hij wil de ware betekenis van de wereld ontsleutelen via zijn computerscherm. Maar hij vindt die betekenis niet. Hij is als een Kafka-personage dat wacht en wacht tot het de code zal krijgen, maar dat gebeurt nooit."

Want het wachten zelf is de betekenis?
"Dat weet je natuurlijk nooit. Misschien houdt U ons wel de hele tijd aan het lijntje. De grens tussen het genie en de bedrieger is hier heel dun. Nadat hij een paar weken nagedacht heeft over parachutes - niet omdat dat iets te maken heeft met zijn opdracht om de enige ware beschrijving van de huidige wereld te geven, maar gewoon omdat hij er persoonlijk iets mee heeft - vraagt zijn baas waarom de wand van zijn kantoortje vol foto's van parachutes hangt. Dus verzint hij iets wat zo overtuigend is dat het later gebruikt wordt in de echte wereld.

"De vraag wat betekenisvol is en wat gebakken lucht blijft dus altijd open, zowel in het boek als in onze cultuur. Ik vind het idee van het open boek heel aantrekkelijk: het boek dat niet afsluit, maar een aantal mogelijkheden opwerpt en de weg wijst naar andere boeken. Dat is toch wat kunst verondersteld wordt te doen? Vragen opwerpen die alleen beantwoord kunnen worden met andere vragen. Als een boek antwoorden zou geven op de vragen die het opwerpt, waarom zou je het dan lezen?"

Omdat mensen soms antwoorden willen?
"Alle kunst is politiek, omdat het publieke en het private en het goddelijke en het menselijke elkaar er ontmoeten. Een kunstwerk moet echter geen antwoorden geven, want definitieve antwoorden bestaan niet. Dat weet zelfs de politicus. Ook die geeft geen antwoorden, maar reorganiseert de vragen.

"Toen Satin Island bijna af was, ontplofte opeens de Edward Snowden-zaak. Dit is precies waar mijn boek over gaat, realiseerde ik me meteen. Het idee dat niets neutraal is, dat wat we zien gemanipuleerd is en dat het belangrijk is wie beslist wat wij te zien krijgen, is een centrale vraag in het boek - en in onze maatschappij. Wat ik interessant vind aan de Snowden-affaire is dat ze van het politieke een literaire kwestie heeft gemaakt. Wie krijgt wat te lezen? Dat is opeens de centrale vraag. Ze gaat over lezen en schrijven en het feit dat we, wanneer we over straat lopen met onze gsm in onze zak, een spoor nalaten, een verhaal, bij wijze van spreken, dat ergens opgeslagen wordt, op een server in de woestijn van Nevada of zo. De NSA heeft een kopie, maar die zal nooit bekeken worden omdat er gewoon te veel informatie is.

Beeld Jonas Lampens

"Het boek van de wereld is te dik om ooit te lezen. Dat literatuur politiek is, klopt dus eigenlijk niet. Het is eerder zo dat het politieke literair is geworden."

Maar gelukkig is er de humor, ook in uw boeken, die filosofisch en tegelijk ook heel grappig zijn.
"Op een bepaalde manier is komedie veel grimmiger dan tragedie. In een tragedie sterft de held tenminste en geeft hij zo een transcendente betekenis aan het leven. Dat heb je niet in een komedie. In Becketts Wachten op Godot willen de twee landlopers zich ten einde raad ophangen met hun riem, dan zullen ze tenminste nog eens een orgasme bereiken, denken ze. Tot ze beseffen dat hun broek zal afzakken wanneer ze er de riem uit halen en dat ze daardoor lelijk te kijk zullen staan. Hoe wanhopig kan het worden, denk je dan. En terzelfder tijd is dit ook heel grappig."

Tom McCarthy, Satin Island, De Bezige Bij, 220 p., 19,90 euro. Vertaling Auke Leistra.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234