Zaterdag 14/12/2019

Tom Lanoye

verdedigt het Antwerpse stadsdichterschap tegen VLD-vijandelijkheden

'Geef Ramsey toch een kans, hij gaat dat geweldig doen'

'Blijkbaar kun je je echt meer permitteren wanneer je Van Quickenborne, Dedecker of Lanoye heet dan wanneer je naam Ramsey Nasr is. Blijkbaar speelt afkomst echt nog wel een rol. Een relnicht uit het Waasland mag net iets meer dan een Nederlandse Palestijn.' Afscheidnemend stadsdichter Tom Lanoye begrijpt niet waarom de Antwerpse VLD tegen zijn opvolger begint te schoppen. En hij is echt boos. 'We glijden echt af naar een systeem dat, omwille van de lieve vrede, beperkingen oplegt aan de vrije meningsuiting.'

Ruud Goossens

Tom Lanoye is maar even in het land, maar we zullen het geweten hebben. De Antwerpse stadsdichter heeft zich donkerblauw geërgerd aan de rel die is ontstaan over zijn toekomstige opvolger. Na een opiniestuk van Ramsey Nasr over het conflict in het Midden-Oosten lieten de Antwerpse liberalen, bij monde van Ludo Van Campenhout, weten dat ze een probleem hebben met de aanduiding van de Nederlandse Palestijn als stadsdichter (zie pagina 1). De afgelopen dagen ging Tom Lanoye voluit in de tegenaanval. "Ik ben een relnicht. Als men een rel wil, dan kan men ze krijgen, dan wordt er iets van de etnische jeanet in mij wakker."

Misschien moet u wel een beetje langer aanblijven?

(gespeeld plechtig) "Dat doe ik niet, het is welletjes geweest. Ik ga ervan uit dat Ramsey gewoon aan de slag gaat. Hij schrijft dit soort opiniestukken al zeer lang. In Nederland weet iedereen dat. Zijn recentste dichtbundel is er razend enthousiast onthaald, maar hij staat er ook bekend om zijn rationele, harde maar ook faire teksten over het Israëlisch-Palestijnse conflict. Zonder het bestaansrecht van Israël te betwisten of de holocaust te minimaliseren noemt hij Nederland, zoals veel Nederlanders, een tweede Israël. Ramsey verdedigt de zaak waar zijn familie bij betrokken is op een heel eerlijke manier."

Hij dacht niet: 'Laat ik die Antwerpenaren eens even stevig provoceren'?

"Helemaal niet. Zijn tekst, gericht aan de Nederlandse regering, verscheen in het NRC Handelsblad en is dan gewoon overgenomen door De Standaard. Dit is echt een klassieke rel, namelijk een rel die niet als rel bedoeld was. Plots komt er toevallig een bijzonder gevoelige zenuw bloot te liggen. Ik probeer nu al een week lang te begrijpen wat Ludo Van Campenhout en zijn medestanders bezielt. Van Campenhout zegt zelf dat hij Ramsey Nasr niet kent en dat hij niets van hem gelezen heeft, maar toch veroordeelt hij hem. Hoe kan een schepen zo lichtzinnig zijn? En dit weekend zegt hij dat het stuk van Nasr polariseert, maar dat hij het niet over de inhoud ervan wil hebben? Hoe absurd kun je worden? Hoe komt zo iemand er ook bij om Ramsey Nasr met Rocco Buttiglione (de Italiaanse kandidaat-Europees commissaris die zich dit weekend terugtrok, RG) te vergelijken? Dat is toch ongelooflijk. Een Europees commissaris die even zwaar weegt als een stadsdichter?!"

Beschouw het als een eer.

(lacht) "Qua loon heb ik dan toch weinig gemerkt van mijn commissariswaarde. Of moet ik uit die vergelijking afleiden dat ik een medebeleidsmaker ben? Twee weken geleden heb ik gevraagd dat de Nederlandse koningin het koningshuis zou opdoeken, omdat het een voorbijgestreefde instelling is die haaks staat op de normen en waarden van de verlichting. Was dat een collegestandpunt? Een paar maanden geleden heb ik geschreven dat Gustaaf Joos het wellicht tot kardinaal heeft geschopt omdat hij in zijn jeugd met de paus in de koffer is gedoken. Sprak ik toen namens de Antwerpse liberalen? En spreekt Jan Fabre, sinds hij dat keverplafond gemaakt heeft voor Paola, nu altijd namens het koningshuis? Dat is toch krankjorum!

"Weet je, volgens mij valt dit allemaal zo slecht, omdat er een aantal reële problemen bestaan in de stad. Daarvan krijgen de antisemitische spanningen - vanwege de holocaust, vanwege de geschiedenis - de meeste aandacht, en ik heb daar echt alle begrip voor. Alleen begrijp ik niet waarom er daarom een aantal opinies verboden moet worden. Ramsey heeft gewoon een vredesvoorstel gedaan, maar blijkbaar mag dat niet. Ik heb écht de indruk dat een aantal mensen bij het Belgisch-Israëlitisch Weekblad de politieke beeldvorming over dit zo belangrijke internationale conflict wil sturen.

"Maar het slaat echt nergens op. Het kan toch niet dat je dat Israëlisch-Palestijns conflict zou importeren door er gewoon over te spreken? Als Claude Marinower (VLD'er en lid van de joods gemeenschap, RG) de verschillende gemeenschappen rond de tafel wil zetten om iets aan de spanningen in de stad te doen, dan heeft hij niet alleen in mij maar ook in Ramsey Nasr een grote bondgenoot. Hoe kan een tijdschrift dat zichzelf Belgisch-Israëlitisch Weekblad noemt iemand anders trouwens beschuldigen van de importering van dat conflict? Hun titel alleen al doet hetzelfde! En waarom ook niet? Wat is daar fout mee? Maar ook, wat was er nu eigenlijk mis met dat stuk van Ramsey?"

Van Campenhout noemt het 'een Gaza-steen in de Antwerpse kikkerpoel'.

"Moet ik daar nu om lachen, moet ik er boos van worden of moet ik triest zijn? Dat stadsdichterschap was uitgegroeid tot iets heel waardevols waar iedereen wel een opinie over had. Maar plots worden er allerlei onnozele voorwaarden aan verbonden die het hele idee dreigen te wurgen. Wil dit nu ook zeggen dat de stadsbibliotheek van Antwerpen in de toekomst geen boeken meer mag aankopen over het Israëlisch-Palestijns conflict? Als een voltijds stadsambtenaar datzelfde stuk schrijft in zijn vrije tijd, moet hij dan ook ontslagen worden? Wordt 'zwijgen over Israël' een onderdeel van íéder Antwerps arbeidscontract?

"Ik kan mij voor een groot stuk vinden in de stukken van Ramsey. Enkele jaren geleden trok de Zuid-Afrikaanse auteur Breyten Breytenbach in een open brief aan Ariel Sharon een parallel tussen de apartheidsstaat die hij heeft gekend en de politiek van Israël. Hij is niet de enige die vindt dat Israël van Palestina doelbewust een bantoestaat maakt. Het zijn argumenten waar ik het bijna volledig mee eens ben. Gaan wij mensen nu verbieden om dat neer te schrijven? En mag je geen culturele functie meer opnemen als je dat gezegd hebt? Heeft men aan Guy Cassiers (de toekomstige intendant van het Toneelhuis, RG) gevraagd wat zijn opvattingen over het Midden-Oosten zijn? Hij is overigens getrouwd met een New Yorks-joodse darling, die een goede vriendin is. So what?! Straks glijden we echt af naar een systeem dat, omwille van de lieve vrede, beperkingen oplegt aan de vrije meningsuiting. Als je al niet meer over inhoud mag discussiëren! Cultuur moet daar juist over gaan."

Zou een stadsdichter dan ook mogen zeggen dat Philip Dewinter burgemeester moet worden?

"Die kerel is wel voorman van een veroordeelde partij, hoor... Kijk, uiteraard moet de stadsdichter zich houden aan de grenzen van de vrije meningsuiting. Hij mag niet aanzetten tot geweld en de openbare orde niet verstoren. Daarbuiten is de meningsvrijheid totaal. Dus wanneer de stadsdichter, net zoals een aantal andere mensen in België, zou vinden dat Philip Dewinter burgemeester moet worden, dan is dat maar zo. Ik zou het daar natuurlijk niet mee eens zijn, maar zo iemand moet wel degelijk stadsdichter kunnen worden. Waarom nodigen we Paul Scheffer niet uit, voor zes stadsessays? Die is joods, Nederlander en beschreef het eerst het multiculturele drama. Ik ben het vaak met hem oneens, maar ik zou zo'n keuze voluit steunen. Eindelijk! Discussiëren over inhoud en niet over mekaars coiffure!"

Het onderscheid tussen een 'persoonlijke' mening en een 'publieke' functie is toch niet zo eenvoudig.

"Dat is een nuttige discussie, inderdaad. Zo'n rel legt tal van zaken bloot. Bijvoorbeeld dat je Vincent Van Quickenborne kunt heten, dat je naar de Gaza-strook kunt gaan, dat je de hand van Hamas-leiders kunt drukken, maar dat je toch staatssecretaris voor - uiteraard - Simplifiëring kunt worden. Hebben we daartegen protest gehoord van de Antwerpse VLD? Je kunt bijvoorbeeld ook Jean-Marie Dedecker heten, zeggen dat Israël bezig is aan een Endlösung tegen de Palestijnen en vervolgens kandidaat zijn voor het VLD-voorzitterschap en aandringen op een referendum over het cordon sanitaire. Hebben we Ludo Van Campenhout toen gehoord? Neen, terwijl dat pas historische onzin was. Blijkbaar kun je je echt meer permitteren wanneer je Van Quickenborne, Dedecker of Lanoye heet dan wanneer je Ramsey Nasr heet. Blijkbaar speelt afkomst echt wel een rol. Een relnicht uit het Waasland mag net iets meer dan een Nederlandse Palestijn."

Het moet 'ene van ons, ene van hier' zijn?

"Ik wil Van Campenhout hier echt niet beschuldigen van racisme. Eigenlijk wil ik helemaal geen ruzie met die man. Op vraag van zijn dienst Toerisme heb ik aan Le Monde een behoorlijk politiek interview gegeven, en zelfs Nederlandse journalisten rondgeleid langs een aantal stadsgedichten. Niemand heeft mij wat dan ook in de weg gelegd. En dat terwijl ik, in tegenstelling tot Ramsey Nasr, zelfs als onafhankelijke op een politieke lijst heb gestaan.

"Mag ik er zelfs even op wijzen dat de Antwerpse pedigree van Ramsey groter is dan de mijne? Hij heeft gestudeerd aan de Studio Herman Teirlinck; tussen haakjes, die heeft ooit op de lijst van de liberalen gestaan. Hij is opgeleid door Antwerpse monumenten als Jan Decleir, Dora Van der Groen en Wannes Van de Velde, die hij overigens alle drie perfect kan nabootsen. Hij is door Ivo Van Hove, een van onze grote buitenlandse vedetten, naar Nederland gehaald om er onder meer een prachtige bewerking van Romeo & Juliet te spelen. Ik kan dat allemaal niet zeggen, hoor! Ik kan La Esterella wel op het podium roepen, maar ze heeft mij niet leren zingen."

Oef!

"Dat Van Campenhout dat als schepen van Toerisme allemaal niet weet, is op zich al erg. Dat hij achter de naam van Ramsey meteen een lidmaatschap van de AEL lijkt te vermoeden, dat komt toch wel héél dicht bij vooroordelen. 'Hebben we dan zelf niemand', las je de voorbije week ook in de lezersrubrieken. Er zijn zelfs vergelijkingen gemaakt met de voetbalploeg van Beveren, die volledig uit Ivorianen bestaat; een schande zogezegd. Maar hoe lang zou Beveren nog in eerste afdeling spelen als er alleen nog locals zouden meevoetballen? Bovendien zijn diezelfde Vlamingen machtig trots wanneer Gerard Mortier een van de grootste operahuizen van de wereld mag leiden. Zijn we boos omdat Jan Fabre volgend jaar intendant wordt op het festival van Avignon? Neen toch. Wat is er dan mis met een Nederlands-Palestijnse stadsdichter die dan nog door onze Antwerpse monumenten is opgeleid? Is die kijk van een buitenstaander niet veel interessanter dan een alleen lofzangen op onze rijke Antwerpse geschiedenis met al zijn schone gebouwen?"

Dat is wat de Sint-Andries MC's willen. Ze noemen uw gedichten 'kunstkakkerij'.

"Ach, dat valt binnen hun genre, ze zijn wel schattig. De machorappers van Sint-Andries hebben het moeilijk nu hun wijk overspoeld wordt door coiffeurs en modeontwerpers. Laat die veronachtzaamde oude jongeren met machismoproblemen zich maar afzetten tegen deze bedaarde jongen. Ook dat hoort bij de functie van stadsdichter. Erger wordt het wanneer ze zeggen dat een stadsdichter zich niet met politiek hoort bezig te houden. Ja zeg! Laat je dan ineens opereren tot Britney Spears. Of nee, zelfs die heeft genoeg ballen om op te roepen om voor de juiste te stemmen, ook al is het dan Bush! Wat willen zij eigenlijk? Designrap? Hedendaagse hoempapa?

"Ik vind dat de stadsdichter een stadsnar moet zijn, met de hele bevolking als koning. Dat toont meteen aan hoe gevaarlijk deze kwestie is. Als de koning zijn nar terechtstelt, dan is er serieuze stront aan de knikker in het koninkrijk. Als men wil dat de stadsdichter een poedel van de politiek wordt die alleen zegt dat hij de nieuwe trapgevels van het Vleeshuis mooi of niet mooi vindt, dan hoeft het niet meer. Ik hoef geen dichter die ons 'representeert', die zonder enig risico onszelf bezingt, die ons verleden roemt. Jakkes, altijd dat verleden! Is er geen veel Antwerpsere keuze te maken? Kunnen we niet gewoon de beste nemen? Antwerpen heeft een traditie van durf, grote muilen, risico, vernieuwing, experiment. Paul Van Ostaijen werd vroeger Zot Polleke genoemd, nu heeft hij een standbeeld. Men moet kiezen voor durf in plaats van folklore, voor toekomst in plaats van verleden."

Hebben de politici zich ooit gemoeid met uw werk?

"Nee, de vrijheid was totaal. Er is alleen een beetje gezeurd bij dat gedicht op die broodzak. Een aantal bakkers - het waren nochtans warme bakkers - protesteerde tegen het feit dat het woord 'geil' vier keer in dat gedicht voorkwam, waarbij het niet helemaal duidelijk was of ze dat woord liever twintig keer dan wel helemaal niet hadden zien staan. Voor de rest liet iedereen mij doen. Men heeft mij nooit gevraagd om een mening in te slikken. Waarom kan dat voor Ramsey niet hetzelfde gelden?"

Na twee jaar Lanoye was de frustratie te groot geworden.

(lacht) "Ja, laten we daar van uitgaan: het is allemaal mijn schuld! De gedachte is bijzonder verleidelijk, maar volgens mij hebben we hier toch met een iets ruimer probleem te maken. Blijkbaar is de visie van de buitenstaander bedreigend."

Misschien kan een stadsdichter met partijkaart de oplossing zijn.

(serieus) "Dan heb je geen stadsdichter meer, dan verdwijnt de narrenfunctie. Een stadsdichter schrijft een soort gelegenheidspoëzie, een soort van columns in poëzievorm. Ik wilde een heel volkse, niet-populistische vorm van gelegenheidsgedichten schrijven. Ik wilde er zoveel mogelijk mensen bij betrekken en dat is ook gelukt. Ik heb nog nooit zoveel reacties gehad als op dat gedicht tegen de Boerentoren. Bij mijn optreden met La Esterella stond ik echt voor een Kuifje-publiek van 7 tot 77 jaar, van daklozen tot Jan Coene. Dat had je moeten zien. Ik heb een pak meer bejaarden bereikt dan de Sint-Andries MC's. 'Represent 2000 Antwerpen' is een dijk van een hit, maar ik heb er de weinig overgebleven zestigplussers uit Sint-Andries niet op zien breakdancen.

"Dat men Ramsey nu gewoon eens een kans geeft! Die jongen schrijft echt prachtige liefdesgedichten. (lacht) Hij heeft een legendarische liefdeshistorie met een van de schoonste joodse jonge madammen van heel Antwerpen achter de rug. Hij gaat dat echt geweldig doen. Het zou zonde om nu te stoppen met dat stadsdichterschap. Waarom moeit Bart Somers zich eigenlijk niet? Hij wil toch allochtonen die een voorbeeldfunctie vervullen? Dan is het stadsdichterschap van Ramsey Nasr toch een uitstekend idee? Als die voorbeeldrol zo belangrijk is, waarom krijgen die mensen dan zo moeilijk kansen? Hou je niet in, Somers!"

Cultuur en Antwerpen, het blijft een problematische relatie.

"Op een aantal mensen bij het Vlaams Blok na contesteert niemand het bestaan van het stadsdichterschap op zich. In principe heeft het Vlaams Blok zelfs gelijk: je hébt helemaal geen theaters en musea en beleidsnota's nodig, je kúnt ineens alles aan de vrije markt overlaten. In Engeland pakt men het zo aan, maar het toneel trekt er dan ook op geen fluit meer. Dan staan we in Vlaanderen een heel pak verder.

"Weet je, als Karel De Gucht nu eens naar Israël en de Gazastrook zou trekken en zijn gedacht daar eens over zou vertellen? Daar ben ik nu eens razend benieuwd naar! Wat hij over Kongo gezegd heeft, zat er pal op. Ik zat in Kaapstad, toen hij dat zei en daar waren de reacties positief. Bij de zakenmannen speelde natuurlijk een zeker eigenbelang mee. Ze lieten de champagnekurken al knallen om het nakende vertrek van de Belgen te vieren. Wat zou deze Karel De Gucht denken over de toestand in het Midden-Oosten? En als we van hem nu eens de volgende stadsdichter zouden maken. (lacht) Dan moeten ze zich bij de Antwerpse VLD pas écht zorgen beginnen te maken."

'Antwerpen heeft een traditie van durf, grote muilen, risico, vernieuwing, experiment. Paul Van Ostaijen werd vroeger Zot Polleke genoemd, nu heeft hij een standbeeld. Men moet kiezen voor durf in plaats van folklore, voor toekomst in plaats van verleden'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234