Woensdag 16/10/2019

Tom Lanoye ‘België is geen land voor scherpslijpers en houwdegens’ Het verlangen naar een republiek Vlaanderen is een angstreflex, denk ik, verpakt als nostalgie naar een ideaal, landelijk Vlaanderen dat nooit bestaan heeft

‘WE REGELEN DAT WEL’

‘De mens is inconsequent, mezelf inbegrepen. Juist daarom vind ik België alles bij elkaar aantrekkelijk.’

“Wat is de stand van het land? Het staat er nog, op zich al verwonderlijk na drie jaar Leterme. De constructie die zo vaak bij het groot huisvuil is gezet, blijkt steviger dan gedacht. (lacht) Of iedereen blijft er onverschillig onder, dat kan ook.”

“Het lijken verkiezingen van alles of niets, maar ik heb een gevoel van stilstand. We lijden weer aan de koorts van drie jaar geleden, terwijl er mondiaal zoveel veranderd is. Een van de kartelpartners die vorige keer wonnen, kraait opnieuw koning: LDW, Lijst De Wever, want van de N-VA kun je niet meer spreken. Met zijn brede rug schermt hij het Vlaams-Mexicaans leger af dat andermaal staat te schuimbekken van splitsingsdrift. Mensen die de staat willen opheffen, maar openlijk alleen het hervormen ervan bepleiten: die fundamentele leugen blijft ook nu overeind. Want ze weten dat ze bij hun eigen volk niet kunnen rekenen op een meerderheid. Daarom leggen ze in hun vitrine de term ‘confederalisme’. Tegelijk zullen ze weer iedere kans te baat nemen om de boel te blokkeren. Het cynisme van de georganiseerde verrotting. Die tactiek lijkt opnieuw veel mensen aan te zuigen die alleen maar willen dat de boel beter wordt georganiseerd. Hoe meer stemmen voor splitsing tot elke prijs, hoe geblokkeerder de wil aan de overkant. In die Grieks-Romeinse houdgreep dreigt het electoraat opnieuw te belanden.”

“Hoe komt dat? Omdat gezond verstand nooit gezond is. De mens is inconsequent, mezelf inbegrepen. Juist daarom vind ik België alles bij elkaar aantrekkelijk. Het is geen land voor scherpslijpers en houwdegens. De inconsequenties, die zelfs in de democratie zijn ingebakken, mogen hier aan bod komen. ‘We regelen dat wel.’ Zolang de wil bestaat om dat te doen, lukt dat. Maar zo’n opmerking is nu opeens “cultuurrelativisme” van “een gedemodeerde mei-’68’er”, wat ik altijd een raar verwijt heb gevonden. Ik was toen tien jaar oud. Mijn generatie, van punker tot disconicht, hééft al afgerekend met de hippies. En de hippies zouden mijn manier van schrijven en werken hebben afgekeurd. Waar komt mei ’68 dan vandaan? Het is vooreerst een replay van de Kulturkampf van Eric van Rompuy en de kruistocht van Alexandra Colen tegen ‘de permissieve samenleving’. Conservatisme kun je dat dus niet noemen, het is recidivisme. Dat ook Siegfried Bracke nu met die geurvlag staat te vendelen, is ontluisterend en potsierlijk. Maar ruimer gesproken komt dit zoveelste ethisch reveil uiteraard weer aangewaaid vanuit de Verenigde Staten. Daar woeden al decennia ‘The Culture Wars’.”

“In de New York Times werd vorige week nog betoogd dat die culturele oorlog weer nieuw leven is ingeblazen door de Tea Party en Sarah Palin, van wie De Wever zich overigens een fan betuigde voor ze de verkiezingen verloor. Wat betekenen nu deze Culture Wars? Waarom voert rechts ze zo graag op? Met ethische en culturele hangijzers hoopt men burgers tegen hun sociaaleconomische belangen te doen stemmen. De herverkiezing van Bush kwam er mede omdat in een aantal swing states de verkiezing samenviel met een referendum tegen het homohuwelijk. Dat lokte in sommige staten een beslissend aantal conservatieve kiezers. Het voordeel, en passant, is dat je het als überpatriot en familieman niet over je eigen politieke falen moet hebben, of over de zwarte gaten in je programma.”

“Het is op zich al bijzonder koddig dat een Vlaams nationalist zich afzet tegen mei ’68. Moeten we ‘Leuven Vlaams’ terugschakelen, dan? Had Kardinaal Suenens gelijk? Zou Bart De Wever jaren in concubinaat kinderen hebben kunnen verwekken buiten het huwelijk, zonder mei ’68? Als hij zo van leer trekt tegen de pornoficatie van de samenleving, dan moet hij de feministen van mei ’68 er eens op nalezen, die voorspelden hetzelfde. De hippies in San Francisco zeiden weer wat anders, Jean-Paul Sartre ook, etcetera. Mei ’68 is een containerbegrip, het is alles en niets tegelijk. Wat heb je daar dus aan? Tenzij als schijnmanoeuvre! De crisis van vandaag komt van rechts, het is een economische crisis, en hij speelt zich af in 2010. Sinds de rock van Woodstock zijn er de wanklanken van Thatcher geweest, van Reagan, Bush en Blair. Het echte sleutelmoment, als het dan toch over culture moet gaan, is de sleutelfilm Wall Street van het oude hippiekind Oliver Stone, een testament avant la lettre voor deze tijd. Gordon Gekko met zijn ‘greed is good’, dat is toch de drijvende kracht in de wereld die ook dit land onder druk zet? We zitten nu allemaal te peuteren in onze staatshervormige navel, en er zijn mensen die ervan overtuigd blijken te zijn, letterlijk, dat het antwoord tegen een mondiale crisis van een systeem het uitroepen van de republiek Vlaanderen is.”

FERMETTE

‘Ieder woord van kritiek maakt je meteen tot ‘een slechte Vlaming’, ‘een Belgicist’, ‘een wereldvreemde’, dus iemand die per definitie buiten de groep staat.’

“Het is een angstreflex, denk ik, verpakt als nostalgie naar een ideaal, landelijk Vlaanderen dat nooit bestaan heeft maar enkel nog gedroomd wordt. Gedragen door mensen die de stad ontvlucht zijn, die dromen van den buiten maar die absoluut niet meer als boeren willen leven. Het is de droom van Suburbia, gezellig onder ons, met de lusten van de stad, maar zonder de lasten ervan. ‘Iedereen moet zijn verantwoordelijkheden nemen!’ Maar de stad en haar financiën mogen blijkbaar wél in de steek worden gelaten door de parvenuvluchtelingen! Boerennostalgie van mensen die de voorouderlijke boerderij afbreken en met de stenen hun eigen fermette weer opbouwen. De dappersten bouwen een hacienda en voelen zich toch weer een rebelse Uilenspiegel.”

“Dominique Moisi, een Frans-joodse filosoof, schreef het in De geopolitiek van emoties. De vorige eeuw was er nog een van ideologieën, deze is er steeds meer een van identiteiten. Terwijl iedere discussie over identiteit, het weze in Frankrijk of in Brasschaat, toch zou moeten beginnen met de vraag: ‘wat bedoel je met dat woord?’ Hier te lande is het een nieuw codewoord voor ‘de volksaard’. Een semantische verschuiving, meer niet. Ideologie wordt ook steeds meer vervangen door ‘normen en waarden’, in een vastgeklonken pakket, waarbij het zoeken naar de identiteit niet meer individueel verloopt en wordt opgebouwd maar je opgedrongen door een groep die je in hun identiteit wil opsluiten, en vooral: die anderen ervan wil uitsluiten. Ieder woord van kritiek maakt je meteen tot ‘een slechte Vlaming’, ‘een Belgicist’, ‘een wereldvreemde’, dus iemand die per definitie buiten de groep staat. Dat is geen exclusief Vlaams model overigens, je ziet dat soort identiteitsdenken wereldwijd opgang maken. Er is mondiaal een groot gevoel van verlies: de wereld verandert bliksemsnel, we zijn overgeleverd aan beslissingen ver van ons waar we geen greep op hebben, en we weten niet wat er in de plaats komt van wat we verliezen. Dus klampen we ons vast aan een groepsidentiteit, in de valse hoop dat die ons zal beschermen. De capsulaire samenleving.”

“Ik begrijp ten dele de Vlaamse neoconsdie betreuren wat we dreigen te verliezen. Want die oude, idyllische samenleving was weliswaar verstikkend - wat men nu graag vergeet - maar de zuilen leverden voor velen ook een nestwarmte en zekerheden op waarmee ze hun leven konden structureren. Terwijl dat als individu, zeker als zwak individu, in deze nieuwe wereld veel beangstigender kan zijn. Maar wat de culturele nostalgici niet willen toegeven, is dat daar ook altijd een economische component achter zit. Als de bussen onveilig zijn, is dat ook omdat de wattmans uit rendementsoverwegingen geschrapt zijn. Als Joe Van Holsbeeck wordt neergestoken voor zijn mp3-speler, dan is dat ook omdat het politiekantoor in het grootste treinstation van het land al jaren dicht was, in ruil voor twee bewakingscamera’s. Dat is voor mij de belangrijkste politieke boodschap uit dat verhaal. De gevolgen van het economische, die we niet meer zien in een samenleving zonder schijnbare ideologie. Die incidenten worden particulier en op zichzelf staand beschouwd en niet meer als de praktische vertaling van ‘greed is good’. Alle beurzen die in elkaar donderen? Dat lijken geïsoleerde feiten, er wordt geen ideologie meer achter gezocht. Dat is de triomf van Gordon Gekko: aan zijn wilde kapitalisme lijkt geen ontkomen, omdat er gewoon geen andere werkelijkheid meer wordt erkend. Zoals Thatcher al zei: ‘Er bestaan alleen winkeliers en mensen die daar komen kopen, en voor de rest een leger om onze belangen te beschermen.’ En bij gebrek aan sociale netwerken en cohesie wordt dan het groepsgevoel, de identiteit, benadrukt. Niet langer de mens is maakbaar, de groepsidentiteit des te meer. Zij laat zich, zeg ik als theatermaker, ook makkelijk ensceneren, zelfs faken. George Bush kon als meervoudig miljonair uit een geslacht van oliebaronnen mensen doen geloven dat hij de identiteit deelde met zijn meest benadeelde kiezers uit de working class, omdat hij ook een Budweiser drinkt, net als zij, in een kroeg om de hoek. Dat is zo’n geruststellende drug! ‘De wereld is veel te ingewikkeld, vertrouw mij om je te leiden, want ik ben net als jij!’ Reagan zei: ‘Het probleem van de politiek zijn de politici.’ Zoals ik het zie, heb je juist meer politiek nodig. Tegenmachten op Europees en mondiaal niveau, die opereren op hetzelfde niveau als waar nu de beslissingen genomen worden. Die almacht van BP, die zo’n milieuramp veroorzaakt in de Golf van Mexico, een olie-Tjernobyl! En net nu brengt Jean-Marie Dedecker zijn schotschrift uit tegen ecologische betutteling. Zijn grootste klacht? Hij kan zijn warmwaterkraantje niet laten lopen zonder dat iemand daarover zaagt! Die man moet niet in debatten, die moet in therapie.”

“Het is net de leugen van meer ondernemersvrijheid à tout prix die ons in de problemen heeft gebracht. De metafysica van de onzichtbare hand van de markt, die vanzelf rijkdom voor iedereen zal brengen? Dat is ook maar een godsbesef, de totempaal van de neocon-liberaal. Wel, ik ben tegen elke theocratie, ook die van het geld. Ik was in de wieg gelegd om een kleine, donkerblauwe zelfstandige te worden, maar hoe meer ik zie van de wereld, hoe meer overtuigd sociaaldemocraat ik word. Ik geloof dat de markt onvermijdelijk is, ik heb Cuba en genoeg Oostbloklanden bezocht om te weten dat het alternatief niet dat is, maar die markt moet wel gecontroleerd, gereguleerd en gecorrigeerd worden.”

“Waarom slaagt de sociaaldemocratie er zo moeilijk in mensen te overtuigen? Het is voor velen al moeilijk en ongemakkelijk om op macroschaal na te denken. Om te aanvaarden dat beslissingen die worden genomen in Korea en New York jouw spaargeld plots doen halveren. Dat is beangstigend en ingewikkeld. Natuurlijk heeft de sociaaldemocratie zich ook teveel verkocht aan de macht, met Tony Blair als pijnlijkste voorbeeld. Links redde zich ook lang met een anekdotisch en oppervlakkig discours, en zette te weinig een groot verhaal neer tegenover het grote geld. Neem nu Frank Vandenbroucke. Die komt na zes maanden studeren terug met de boodschap dat de apocalyps dreigt tenzij de dienstencheques voor tweeverdieners iets duurder worden. Straf, na zes maanden studie. Het gaat dus ook over de ideologische zwakte van links, zelfs van het palmenhouten genie uit Zichem.”

“In een tijd waarin mensen meer voor tribale identiteiten kiezen dan voor globale ideeën, is een links verhaal altijd lastiger te brengen, want het gaat tegen dat particuliere in. Misschien moet je de discussie vooral concreet maken. Ik ben zelf CEO, we zitten hier op de bedrijfszetel van de NV L.A.N.O.Y.E, die net van haar boekhoudkantoor te horen heeft gekregen dat de notionele intrestaftrek zijn bescheiden literaire multinational dit jaar 500 euro heeft opgeleverd, je weet wel, dat vehikel om bijkomende tewerkstelling te creëren. Wel, hier is dat niet gebeurd, en in de meeste ondernemingen evenmin. Ik heb dat geld dus aan Artsen zonder Grenzen gegeven, maar dat neemt niet weg dat het systeem fout is. Dat geld moet in de staat blijven, om de lonen en de pensioenen op een beschaafd niveau te houden. Of nee, om de belasting op arbeid te verminderen.”

KRENTENWEGERS

‘Misschien kan Nederland ons iets leren. Ze laten alle politieke programma’s uitrekenen door een onafhankelijk Centraal Planbureau dat uitrekent of de beloften intern kloppen en betaalbaar zijn.’

“Ik ben voor de graaitaks. Het is toch ongelooflijk: links krijgt de schuld, moet wanhopig terugvechten, terwijl de bankiers die deze crisis hebben veroorzaakt alweer ongestoord hun bonussen oprapen. De grote man van de DDR, Honecker, is voor de rechtbank moeten komen na het failliet van zijn systeem, de bankiers krijgen opnieuw bonussen. Waarom? Omdat het nu eenmaal zo is? Als je het als heersende ideologie zo ver hebt kunnen krijgen dat zoiets klakkeloos geslikt wordt: chapeau. Zij ruïneren het systeem, waardoor de verenigde regeringen van de wereld een hold-up moeten plegen op hun bevolking en zij krijgen de bonus, wij de besparingen. Daarom ben ik voor die graaitaks. Geen teken van afgunst, maar een correctie op het systeem. Daarom ook: een casinotaks graag, te heffen op iedere verrichting van het speculantencrapuul. Die niet alleen de echte economie, maar de levens van zovele mensen en gezinnen naar de kloten geholpen hebben.”

“Iedere partij of ideologie heeft excessen, de vraag is welke je als eerste wil aanpakken. Ik zie nu bij N-VA de ideeën van Theodore Dalrymple opduiken, een over het paard getilde nageboorte van Margaret Thatcher die het heeft over zijn normen en waarden, en wiens kernboodschap is dat arme mensen het allemaal aan zichzelf te danken hebben en dat uitkeringen hen van hun eigen verantwoordelijkheid beroven. Vooral in Vlaanderen is hij nu de legitimatie van de nieuw-rechtse spijtoptant à la Siegfried Bracke. Het is allemaal de schuld van de mensen zelf! Je moet alleen maar wat harder werken. How convenient. Het ontslaat jezelf meteen van iedere sociale verantwoordelijkheid. Wat willen ze dan? Een terugkeer naar het Victoriaanse Engeland, inderdaad vol normen en waarden, waar er geen sociaal vangnet was en geen pampering gebeurde, maar waar de mensen wel op straat crepeerden van de honger, voor zover ze niet figureerden in de prostitutie? Dat is toch puur legitimatie voor neoconservatieve hardvochtigheid!”

“Ik erger me ook blind aan de cabaretretoriek waarmee ze de werkelijkheid spinnen tot smartlap met uitgerekend zichzelf als slachtoffer. Volgens De Wever viel zijn voormalige kartelpartner achteraf zelfs te vergelijken met het Vichyregime. Ik begrijp dat hij moeilijk de parallel kon trekken met Verdinaso. Volgens hem zijn intellectuelen die kritisch zijn over Vlaanderen ‘varkens die kakken in de bak waaruit ze eten’. Van alle mogelijke metaforen kiest hij voor een Vlaming dus zélf een varken, excuus: een kakkend varken. Wat moet ik nu antwoorden? Dat fijne heren als Geert Bourgeois en Jan Jambon alleen nog uit een trog willen eten als ze zich er eerst collectief in mogen aftrekken, onder het zingen van de Vlaamse Leeuw? Aan dat soort cabaretdiscussies heeft niemand iets.”

“Misschien kan Nederland ons iets leren. Ze laten alle politieke programma’s uitrekenen door een onafhankelijk Centraal Planbureau dat uitrekent of de beloften intern kloppen en betaalbaar zijn. En dan verdwijnt de irrationaliteit en worden onze Hollanders terug heerlijk nuchtere krentenwegers. Confederalisme levert 500.000 extra arbeidsplaatsen op, beweerde ‘Lijst De Wever’. Begroting? Gigantische bonussen! Inmiddels weggelachen door alle economen - maar welke objectieve instantie berekent dat hier?

De waarheid is dat de problemen in een samenleving altijd dezelfde moeilijke, ingewikkelde shit blijven, en die moet je zo deftig mogelijk organiseren, dus ja, een staatshervorming is nodig. Maar niet door blind en botweg alles te splitsen. Dus ik stem, toch weer, voor mensen van wie ik hoop dat ze de shit wel georganiseerd krijgen, zonder het Belgisch verband te lossen. En die werk maken van die graaitaks, die casinotaks en het afschaffen van die notionele intrestaftrek. Ik wil bijdragen. Zonder eerst te vragen wie ‘schild en vriend’ correct kan uitspreken, en vooral: wie niet.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234