Zondag 09/05/2021

Toen was kernafval dumpen nog heel gewoon

Toen ons land in de jaren zestig zijn eerste kernafval kwijt moest, meenden de verantwoordelijken dat de zee een ideale nucleaire vuilnisbelt was. Voor- en tegenstanders van toen blijken vandaag nog altijd even verdeeld over de 55.000 roestende vaten op de zeebodem. 'Het is ongelofelijk wat er in dit land is kunnen gebeuren, puur uit blind geloof in de wetenschap.'

Sue Somers

Etienne Knoops leidt nu een transportfirma in Damprémy bij Charleroi, maar van 1981 tot 1985 was hij staatssecretaris van Energie voor de PRL. Onder zijn bewind werden de laatste vaten kernafval in zee gedumpt. Veel wroeging heeft hij daar niet over, en ook over de risico's op radioactieve straling doet Knoops luchtig. "Die vaten gevaarlijk? Bijlange niet. Rond dat afval zit een betonnen beschermlaag, en daar zit dan nog eens een vat rond. Bovendien zorgt het water voor resistentie, op voorwaarde dat je die vaten diep genoeg in het water dropt, en niet op slechts enkele meters diepte."

"Kijk, als je met kernenergie werkt, bestaat er niet zoiets als 'risico nul'. Maar de zee is duizenden meters diep, en als je daar kernafval kan opslaan, is het risico dat er nog radioactieve straling kan vrijkomen extreem laag. Sorry, maar ik begrijp de commotie gewoon niet. Toen niet, en nu nog altijd niet. Dat er mij iemand eens een studie komt tonen waarin staat dat er gevaarlijke concentraties radioactieve straling op de zeebodem gemeten zijn!"

Beelden zeggen altijd meer dan woorden. Misschien moet de voormalige staatssecreatris maar eens een blik werpen op de ontluisterende beelden die Greenpeace twee jaar geleden maakte van de intussen grotendeels verschrompelde en ontbonden Britse vaten op de bodem van Hurds Deep in het Kanaal. Door de gigantische druk van het water zijn de vaten volledig verwrongen, roest deed de rest. Van de oorspronkelijke vaten op de zeebodem is amper nog iets te zien.

De lekkende vaten werden deze week opnieuw voorpaginanieuws, toen de huidige staatssecretaris voor Energie Olivier Deleuze (Ecolo) "tussen de soep en de patatten" vernam dat er zich ook op het land problemen stellen met de opslag van kernafval. Meer bepaald in de Kempense gemeente Dessel, waar in de opslagruimtes van Belgoprocess 426 vaten van elk vierhonderd liter liggen te roesten en te lekken. Sommige van die probleemvaten waren in de jaren tachtig bedoeld voor berging in zee. "Als die vaten na twintig jaar boven de grond in droge omstandigheden al beginnen te roesten, kun je je voorstellen wat er in het water gebeurt", aldus een woedende Deleuze.

België heeft van 1960 tot 1983 vijftien zeebergingscampagnes uitgevoerd, waarbij in totaal 55.000 vaten kernafval in zee gedumpt werden. Eigenlijk is dat nog maar het topje van de onderwatervuilnisbelt. Groot-Brittannië heeft in die periode veel meer vaten met kernafval in zee gesmeten. Wetenschappers verdedigden die lozing door te argumenteren dat het radioactief afval, eens het uit het omhulsel vrijkwam, extreem verdund zou worden door het zeewater. Maar het principe van de verdunning werd in 1983 door het Internationaal Atoomagentschap verworpen, waarna een moratorium volgde op het dumpen van kernafval in zee.

"Eigenlijk was dat zo slecht nog niet, die vaten in zee dumpen", zegt Luc Baekelandt, die destijds op het ministerie van Volksgezondheid verantwoordelijk was voor de veiligheid tijdens de zeebergingsacties. Hij onderzocht of het afval aan criteria voldeed en verleende vergunningen voor het transport van de vaten. "Zeeberging werd in de jaren zestig en zeventig gezien als dé oplossing voor kernafval. Met mathematische modellen berekenden we het risico en de eventuele impact van radioactieve straling, en die berekeningen waren keer op keer geruststellend. We hielden ook metingen na bergingsacties, en ook die resultaten waren keer op keer negatief."

Baekelandt begrijpt niet waarom er nu zo'n ophef wordt gemaakt over wat roestende vaten. "Die vaten dienen eigenlijk alleen maar om het kernafval gemakkelijk te kunnen vervoeren, ze hebben niet direct een veiligheidsfunctie. Het kernafval zit immers verpakt in beton en bitumen, dat de radioactieve stoffen moet opsluiten. Ik kan u verzekeren dat wij er destijds wel degelijk rekening mee hielden dat die vaten ooit zouden gaan roesten."

Moest Baekelandt vandaag opnieuw gevraagd worden om mee te werken aan een zeebergingsactie, hij zou er geen seconde over twijfelen. "Zuiver wetenschappelijk gesproken is dat de beste oplossing voor kernafval. Maar nu is het klimaat er niet meer naar. Het besef is langzaam gegroeid dat de zee van iedereen is, en dat we er nog een hele tijd mee moeten doen. Vroeger werden dergelijke argumenten niet eens in overweging genomen."

"Ach, vroeger", zucht Guido Steenkiste. "Vroeger werd zelfs geopperd het kernafval met een raket naar de maan te schieten. De beleidsmakers hadden zoiets van 'als we er maar vanaf zijn'. Ze deden daar heel laconiek over." Steenkiste kan het weten, hij is de oprichter van Vaks, de Verenigde Actiegroepen voor Kern Stop. Vaks was de eerste beweging die zich radicaal kantte tegen het gebruik van kernenergie en tevens als eerste betogingen organiseerde. "Ons land was al sinds 1960 bezig met kernenergie, maar niemand lag daar toen van wakker. Op de eerste persconferentie van Vaks in 1973 was geen enkele journalist aanwezig. Het besef dat kernenergie iets is om je tegen te verzetten, is pas veel later gekomen."

Omdat Greenpeace België nog niet bestond, waren het de Nederlanders die mee het voortouw namen in het protest en met hun zodiacs de schepen omsingelden die de zeeberging uitvoerden. Tijdens zo'n actie is ooit een actievoerder van Greenpeace overboord gekatapulteerd. Hij was met zijn zodiac tot net onder het platform gevaren vanwaar de vaten in zee gedumpt werden. Een beetje te dichtbij, want op een bepaald moment kreeg hij een vat in zijn zodiac gesmeten. Van de weeromstuit kwam hij in het water terecht.

Zelf hield Steenkiste het nogal braaf. Meer dan wat geduw en getrek met de politie tijdens protestacties is er nooit van gekomen. "Ik voelde me als David tegen Goliath. Het geloof in de kernenergie was zo immens groot, dat plots alles mogelijk leek. Maar dat zwaar radioactief afval een halfwaardetijd heeft van 24.400 jaar en dus tienduizenden eeuwen nodig heeft om volledig af te breken, daar repte niemand met een woord over. Nee hoor, dat afval werd vrolijk in zee gedumpt. Het is ongelofelijk wat er in dit land is kunnen gebeuren, puur uit blind geloof in de wetenschap." "Die vaten in de zee smijten was een gemakkelijkheidsoplossing", geeft voormalig staatssecretaris Knoops toe. "Toen we in 1983 plots op zoek moesten naar bovengrondse opslagplaatsen, wilde geen enkele gemeente daarop ingaan. We wisten niet goed waar we ermee naar toe moesten." Het kernafval werd dan maar voorlopig opgeslagen op de sites van Belgoprocess in Mol en Dessel, waar het nu nog altijd ligt. Voorlopig.

Dat de vaten nu aan het lekken geslagen zijn, toont volgens Greenpeace nog maar eens aan dat er geen goede oplossing bestaat voor gevaarlijk kernafval. "Sommige van die roestende vaten bevatten gebitumiseerd afval, waarvan algemeen bekend is dat de houdbaarheid erg beperkt is. De problemen waren dus perfect te voorzien. Wij hebben er herhaaldelijk op gewezen dat Belgoprocess het afval opnieuw zou moeten verpakken in inoxvaten met een langere houdbaarheid. Maar Electrabel, de oorspronkelijke eigenaar van het afval, lijkt niet bereid de hogere kosten daarvan op zich te nemen. Wie weet hebben zich de voorbije jaren wel gelijkaardige incidenten voorgedaan, zonder dat ze bekendraakten."

Greenpeace heeft de indruk dat Belgoprocess het kernafval bewust laat doorroesten om zo een goedkeurig te kunnen forceren voor de bouw van kernafvalbunkers, waardoor het afval "enkel onder een laagje beton en zand terecht zou komen, wat de indruk wekt dat het kernafval onder controle is". Dat de Europese Commissie beslist heeft om tegen 2018 hoogradioactief afval verplicht ondergronds op te slaan, vindt Greenpeace al helemaal te gek voor woorden. Hoogradioactief afval moet immers minstens vijftig tot honderd jaar afkoelen voor het onder de grond kan. Voor België betekent dat dat de eerste lading kernafval pas vanaf 2025 geborgen kan worden. En dan nog is het niet zeker of het afval ondergronds inactief zal blijven.

Wat Guido Steenkiste betreft, is er alvast één overwinning geboekt. "De tijd heeft ons gelijk gegeven", vindt de actievoerder van toen. "Heel veel bezwaren die destijds geuit werden, zijn vandaag bewezen. Dat geeft een goed gevoel, zeker omdat wij toen maar een groepje burgers waren die een paar boeken hadden gelezen en die vonden dat we de foute weg opgingen. Uiteindelijk zijn we er toch maar in geslaagd een groot deel van de samenleving te overtuigen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234