Donderdag 22/04/2021

Toen Vlamingen op La Palma nog geen zwembroek droegen

Zo'n subliem houtsnijwerk op zulke formaten (van levensgroot tot teddybeer) is zelden bijeengezet

Expo l El fruto de la fe in Gent HHHH

Bart Makken

Onder keizer Karel was er in het Spaanse rijk vrij verkeer van personen, goederen en diensten - de EU heb je daar dus niet per se voor nodig. Vlaamse ondernemers ontdekten toen het Canarische eiland La Palma. Ze baatten er suikerplantages uit of verhandelden die suiker gewoon. Als retourvracht namen de karvelen kunstwerken mee uit Antwerpen, Gent en Brugge. De Gentse Sint-Pietersabdij confronteert nu kunst en cultus in een expo over een prachtig maar amper bekend verhaal.

Voor zover die Vlaamse werken niet de privé-devotie dienden, belandden ze op het eiland in kerken en kapellen. Bij gebrek aan beeldenstormen staan ze er nog steeds. Ze dienen bovendien nog in het geloofsleven op La Palma. Tijdeigen veranderingen zijn zo niet vreemd aan de beelden, die in Gent worden geconfronteerd met hun geloogde tegenhangers uit museale collecties.

Eind vijftiende, begin zestiende eeuw ontdekten Vlaamse handelaren en planters La Palma als Eldorado voor zoetekauwen. Suikerriet tierde er welig en naar zoetstof was grote vraag in het vaderland. Wat de Vlamingen op het pas gekerstende eiland aantroffen, was een veredelde wildernis waar eerst orde in werd aangebracht. Voor zover er al kerken bestonden, waren die kaal en leeg.

Kunstwerken, die er enkel als cultusobjecten werden gezien, waren een logische retourvracht: op het eiland was aan niets gebrek behalve artistiek talent. En laat nu juist in die tijd de Vlaamse kunstmarkt in volle bloei te zijn en grotendeels gericht op de export. Een handelaar als Groenenberg (Monteverde) schonk de gemeenschap niet alleen talloze beelden, hij deed er ook een kerk bij.

Naast afzonderlijke beelden waren retabels, het summum van de Vlaamse beeldsnijderij, zeer gewild, evenals schilderijen en in mindere mate prenten. Die lenen zich immers niet tot decoratieve doelen.

Op de tentoonstelling is met dertig houten sculpturen maar een fractie te zien van wat er op het eiland wordt gekoesterd. Vergelijkbare exemplaren uit musea en particuliere verzamelingen in Spanje, Portugal en België vervolledigen het beeld.

In het geval van een piëta is zichtbaar hoe onhandig latere schrijnwerkers omgingen met het voorbeeld uit weeral Antwerpen, hoofdleverancier van de werken op het eiland en voor de expositie. Geen enkel beeld of schilderij komt overigens uit Gent. Eigenlijk vreemd dus dat die stad de tentoonstelling huisvest.

De kwaliteit van de zowat vijftig getoonde werken is ongelofelijk hoog: zo'n subliem houtsnijwerk op zulke formaten (van levensgroot tot teddybeer) is zelden bijeengezet. Er zitten ook iconografisch grote verrassingen tussen, zoals een late Sint-Lodewijk (Mechelen, omtrent 1585) met een nooit voorheen noch nadien geziene kroningsmantel. Het absolute topstuk komt uit een Belgische particuliere collectie: een heilige bisschop, mogelijk Sint-Eligius (Brussel, circa 1490). Als er geen bewaking was geweest, had dat nu bij mij gestaan.

De referentiewerken zeggen vooral iets over de goede smaak van de bestellers op La Palma. Geen van de werken is in opdracht gemaakt, ze werden allemaal op de 'markt' gekocht. Zijn de referentiewerken veelal geloogd, dan zijn de werken van het eiland juist in diezelfde tijd van een nieuwe schilderlaag voorzien. Dat geeft de laat-middeleeuwse beelden een negentiende-eeuws aanzien, vooral door het herhalingspatroon van de goudstempels op de gewaden. En welbeschouwd is dat het aandoenlijkst en het mooist, het oprechtst en het enige dat recht doet aan de opzet van de doorgaans anonieme makers: beelden te maken ter ondersteuning van het geloof.

De meeste beelden en retabels zijn naar hier gekomen in het kader van een grote conservatie- en restauratiecampagne die het eilandbestuur op het getouw heeft gezet. Bij gebrek aan expertise heeft dat contact opgenomen met de Madrileense Fondacion Carlos de Amberes, en van het een kwam het ander: een reizende tentoonstelling die eerst in Madrid stond, nu in Gent en straks in Santa Cruz de la Palma. Een korte film laat iets zien van het eiland en de kerken waar de beelden vandaan komen. Het is een uitnodiging om niet naar Gent maar naar ginder te gaan.

WAT El fruto de la fe - Zestiende-eeuwse Vlaamse kunst van het eiland La Palma WAAR EN WANNEER Nog tot 6 juni, elke dag behalve maandag van 10 tot 18 uur, Kunsthal van de Sint-Pietersabdij, Sint-Pietersplein 9, Gent. In La Palma van 10 juli tot 30 augustus

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234