Zondag 25/08/2019

Kernwapens

Tijd voor een debat over non-proliferatie? ‘Je mag kernwapens niet weghalen zonder dat de Russen iets van hun arsenaal ontmantelen’

Straaljagers spotten aan het militair domein van Kleine Brogel. Sinds maandag weten we ook officieel dat daar kernwapens liggen. Beeld Thomas Sweertvaegher

Een document van het NAVO-parlement dat ‘per abuis’ melding maakte van kernbommen in Kleine Brogel en andere EU-landen zorgt niet alleen voor debat in de Wetstraat maar kan ook geopolitiek gaan doorwegen. ‘Vanuit Europa kan je deze bommen inschuiven als pasmunt in internationale onderhandelingen over ontwapening.’

1. Waarom werd het document nu gelekt?

Dit is een uitgelezen moment om het debat over de tactische kernwapens van de VS in Europa, waaronder een twintigtal ‘vrije val’-B61-bommen in Kleine Brogel, op scherp te zetten. Ze worden gemoderniseerd en er moet door de betrokken NAVO-landen worden beslist of hun nieuw aangekochte gevechtsvliegtuigen – bij ons, de Nederlanders en Italianen is dat de F-35 - ze mogen dragen. Dit is dus een zeldzaam window of opportunity voor de betrokken parlementen om voor of tegen deze opties te stemmen. In België willen Groen en sp.a alvast een resolutie over terugtrekking indienen, in Nederland stelt D66 nu een vraag over meer openheid.

In België, Nederland en Duitsland kan dit debat de zaken mogelijk veranderen. Parlementen kunnen er stemmen om ze weg te halen en dan kan een regering dat verzoeken aan de VS. Dat hebben de Spanjaarden en Grieken vroeger ook al gedaan”, zegt non-proliferatie-expert Sico van der Meer (Instituut Clingendael). “Of er meerderheden gevonden zullen worden, is een andere vraag. De loopgraven tussen voor- en tegenstanders lijken op dit moment even diep als vanouds.”

2. Beweegt er ook wat binnen de NAVO?

Ja, door de eigenzinnige koers van VS-president Donald Trump roeren multilaterale landen zich net via informelere politieke fora als het NAVO-parlement. Zo is senator Joseph A. Day, de rapporteur van het gelekte document, een Canadees en een partijgenoot van premier Justin Trudeau. De liberale premier is een groot voorstander van multilateralisme én nucleaire ontwapening. Woensdag en donderdag vindt in Montréal net een Europees-Canadese top plaats waarin ook aandacht zal zijn voor nucleaire ontwapening - in het kader van het akkoord met Iran, opgeblazen door Trump.

3. Hoe zal NAVO-tegenpool Rusland dit document interpreteren?

Inhoudelijk leren de Russen niets bij. Zij weten al decennia dat er in België, Nederland, Italië en Duitsland B61-bommen zijn. Nu ze expliciet op tafel liggen, krijgt Moskou een dubbel signaal. Er is de klassieke afschrikking, die deel uitmaakt van de nucleaire doctrine: ‘Kijk, Poetin, vergeet niet dat we deze wapens liggen hebben!’. Tegelijk kan een debat over non-proliferatie hier ook de Russen aanzetten om na te denken over hun eigen ontwapening.

Beeld Thomas Sweertvaegher

4. Levert het iets op als we de B61-bommen nu terugsturen naar de VS?

“Nee”, waarschuwt Van der Meer. “Je mag ze niet weghalen zonder dat de Russen iets van hun kernarsenaal ontmantelen. Als België of Nederland ze nu terug naar afzender sturen, levert dat 0,0 op aan nucleaire non-proliferatie van de wereld. Dan worden die kernwapens gewoon in de VS gestationeerd en heb je op het grote plaatje geen énkel effect. Vanuit Europese zijde zou ik de tactische kernbommen wel inschuiven als pasmunt in bredere onderhandelingen over nucleaire ontwapening.”

5. Staan er ontwapeningsonderhandelingen voor de deur waarin onze tactische kernwapens een rol kunnen spelen?

Helaas niet, integendeel. Op dit moment maken we zelfs een ware ontrafeling mee van de historische ontwapeningsakkoorden die de Verenigde Staten en Rusland op het einde van de Koude Oorlog hebben afgesloten.

Met name het INF-verdrag voor middellange afstandsraketten, dat in 1987 gesloten werd door presidenten Reagan en Gorbatsjov, verloopt op 2 augustus. President Trump zegde het verdrag in februari op omdat Moskou het zou schenden door de plaatsing van SSC8-raketten, die met een kernkop kunnen worden uitgerust. Volgens de VS hebben ze een bereik van 2.000 km, volgens de Russen slechts 480 km - binnen de toegestane grens van 500 km uit het verdrag.

6. Dreigt er een wapenwedloop met méér nieuwe kernwapens?

“Het INF is niet meer te redden. Ik denk niet dat er meteen een nieuwe wapenwedloop ontstaat, maar op termijn kan dit wel gebeuren”, zegt Van der Meer. “Volgend jaar dreigt ook het einde van het New START-verdrag (waarin Rusland en de VS zich engageerden om het aantal kernkoppen aan elke zijde terug te brengen tot 1.550, MR). Dan dreigt de rem op de productie en verspreiding van kernkoppen te verdwijnen. Je kan maar hopen dat er toch wordt gemikt op verlenging of aanpassingen.”

7. Hebben de B61-bommen van Kleine Brogel en Volkel nog een militair nut?

Van der Meer: “Puur militair niet. Dit zijn theoretische wapens. Hun nut is geopolitiek. Ze vertolken een symbolische aanwezigheid van de VS in West-Europa. Met Trump aan de macht, die zelf niet hoog oploopt met de NAVO, is het zelfs een soort verankering waarmee je een teken geeft aan de Russen dat wij desondanks onder de Amerikaanse nucleaire paraplu schuilen.”

8. Speelt Europese defensie een rol in de afweging om VS-kernwapens hier te houden of niet?

Op korte termijn niet, op lange termijn mogelijk wel. De Europese defensie staat nu nog in zijn kinderschoenen en botst nog op veel politieke onwil – met name in de NAVO waar men voor overlappingen vreest. Tegelijk zijn er natuurlijk wel al ambities van de Franse president Emmanuel Macron en Duits bondskanselier Angela Merkel om samen een gevechtsvliegtuig van de vijfde generatie te ontwikkelen, een Europese F-35-variant zeg maar. 

Als dat vliegtuig er komt, zullen de Fransen dit willen uitrusten met een van hun naar schatting 300 kernkoppen uit hun nucleaire Force de Frappe, en deze optie ook aanbieden aan andere Europese partners.

Ook de Britten hebben nog 215 kernkoppen,  waarvan slechts een minderheid operationeel is, aan boord van hun Trident-onderzeeërs. Ondanks de brexit blijven zij op defensievlak samenwerken met Europese NAVO-partners.

Als Europa ooit volledig nucleair wil ontwapenen, heeft het dus nog een lange weg te gaan. Ergens moet iemand wel de eerste stap zetten, wie weet in Kleine Brogel of Volkel? Van der Meer blijft er op hameren: “Doe het alleen als de Russen gelijktijdig hetzelfde doen”.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden