Maandag 16/05/2022

Tijd om apen na te apen

'Niet het aantal ruzies en de heftigheid ervan is doorslaggevend. Maar wel de vaardigheid om te verzoenen.' Primatoloog Frans de Waal weet alles over apen en hun vergevingsgezindheid. Zo krijgt hij ook een goed idee van de menselijke mechanismen om vrede te sluiten.

Kranten staan vol conflict. Toch verlangen mensen naar verzoening. Alleen verkoopt verzoening niet. Dat is een conflict op zich.

Frans de Waal: "Natuurlijk hebben mensen behoefte aan goed nieuws. Maar goed nieuws is minder spannend. Dat merk ik ook binnen mijn vakgebied. Ik zeg dit al mijn hele leven lang. Dat het me verbaast hoe weinig wetenschappelijk onderzoek, in welke discipline dan ook, wordt verricht naar het verzoeningsgedrag bij de mens. Wetenschappers die agressief gedrag onderzoeken, spitsen zich haast uitsluitend toe op de oorzaken ervan. Met als pijnlijk gevolg dat we nog altijd amper iets weten over verzoening, terwijl de kennis van menselijke agressie onder wetenschappers erg groot is.

"Ik begrijp die vooringenomenheid en die beperkte visie niet. Vredesstrategieën zijn ontzettend belangrijk in een duurzame samenleving.

"Gemeenschappen als die van apen bestaan bij gratie van een hoogontwikkeld afkoelingssysteem dat maakt dat de gemoederen op een bepaald ogenblik bedaren. Sociaal gedrag van de hoogste plank en er valt veel uit te leren."

Verzoening kan alleen als er een conflict was. Dus het conflict vermijden is beter dan het genezen. Zou dat de redenering zijn?

"Ja, maar in die redenering schuilt een hardnekkig misverstand: men denkt dat conflict per definitie slecht of negatief is. Conflict is geen synoniem voor geweld, en agressie is al evenmin hetzelfde als geweld. Jammer genoeg wordt die nuance vaak over het hoofd gezien, zeker in onze samenleving, waar men agressie liefst per definitie afkeurt. Aan die moraallessen hebben we niets. Agressie is een essentieel onderdeel van elke sociale relatie. Agressie is onvermijdelijk, of je dat nu graag hoort of niet. En vrede hoeft niet onder alle omstandigheden de voorkeur te genieten. Niet bij apen. Niet bij mensen.

"In de VS werd door John Gottman onderzoek verricht naar het huwelijk. Een van de vragen luidde: maken huwelijken waarbinnen veel ruzie wordt gemaakt meer kans op falen dan huwelijken waarin amper conflict voorkomt? Het antwoord bleek 'nee'. Alles hangt af van de vaardigheden van verzoening. Niet de ruzies zijn doorslaggevend voor een duurzame en goede relatie, wel de bereidheid om zich te verzoenen."

Makaken en andere apen beschikken over die vaardigheid. Hoe maken zij het weer goed?

"Niet alleen primaten verzoenen zich. Nadat ik had ontdekt dat bonobo's en chimpansees ruzies weer bijleggen, werden talrijke andere diersoorten ook op verzoeningsgedrag bestudeerd. Honden, dolfijnen, olifanten, geiten, hyena's, bepaalde vogels ... Ze beschikken er allemaal over.

"Er is één soort die zich niet verzoent, tot nog toe, al is er nog onvoldoende onderzoek gebeurd: de huiskat. Dat zullen veel mensen niet graag horen. Telkens als ik deze voorlopige wetenschappelijke waarheid uitspreek, ontvang ik mails van kattenliefhebbers die thuis de uitzondering op de regel hebben rondlopen. Mensen willen hun huiskat zo graag verzoeningsgezind zien. Maar een huiskat is in wezen een solitaire jager. Terwijl verzoening alleen voorkomt in gemeenschappen die waardevolle relaties kennen, betrekkingen hebben tussen individuen en partijen die elkaar nodig hebben. Hoe meer je elkaar nodig hebt, hoe groter de behoefte aan verzoening.

"En ook: hoe makkelijker er verzoend wordt, hoe meer conflicten er bestaan. Ruzie met een broer of zus heeft doorgaans minder ernstige consequenties dan ruzie met de buurman. Met je broer of zus leg je een conflict snel bij, en maak je ook weer snel opnieuw ruzie."

Maar hoe verzoenen apen zich?

"Elke primatensoort heeft daarvoor zijn eigen rituelen. Ik zal bij de chimpansees blijven. Als het op conflict en conflictbeheersing aankomt, bestaat bij hen een groot verschil tussen mannen en vrouwen. Mannelijke chimpansees steken een groot deel van hun agressie in zaken die met hun rang te maken hebben. Mannen maken veel ruzie, met vriend en vijand, maar ze leggen die ruzies ook heel snel weer bij. Na nog geen tien minuten is er een van de twee die, met een handgebaar, toenadering tot de ander zoekt. Er is oogcontact. Meestal volgt een omhelzing, dan een kus. En soms beginnen ze elkaar te vlooien.

"Vrouwen hebben een andere strategie. Ze zijn niet bezig met status. Ze maken zelden ruzie met vriendinnen. En ze proberen elk conflict met een rivale te vermijden. Vrouwen maken een scherp onderscheid tussen vriend en vijand. Als rivalen toch ruzie maken, komt het nooit meer goed. Vrouwenchimpansees hebben een langer geheugen. Ze vergeten niet snel iets en blijven lang wrok koesteren.

"Tussen mannen en vrouwen onderling bestaat deze rivaliteit niet op dezelfde uitgesproken manier. Ruzies tussen de geslachten worden meestal snel weer bijgelegd, of ieder gaat zijn of haar eigen weg. Er zijn ook minder banden tussen mannen en vrouwen.

"In deze context herinner ik me een nogal gewaagde uitspraak van Golda Meïr, voormalig premier van Israël . Ze zei ooit dat ze blij was dat oorlogen door mannen en niet door vrouwen werden gevoerd, omdat, zei ze, vrouwen niet goed zijn in verzoening. Er zit waarheid in. Anderzijds: vrouwen zijn beter in het vermijden van conflicten. De zorg voor hun kinderen is hun grootste drijfveer om de vrede te behouden."

In verzoenen zit zoenen.

"Er is een heel palet om het goed te maken. Maar de kus is en blijft toch het verzoeningsgebaar bij uitstek. Als chimpansees zich verzoenen met een kus, gaat dat altijd gepaard met oogcontact. Zonder dat oogcontact lijken ze elkaar niet te vertrouwen.

"Het is mogelijk dat zoenen een beschaafde en verfijnde vorm van bijten is. Ik zie in elk geval een gelijkenis tussen bijten en kussen. En ik houd van de gedachte dat de kus, door een steeds verfijndere beheersing van emoties en kaakspieren, uit het bijten is voortgekomen. Les extrêmes se touchent. Maar dat is speculatie. Er bestaan ook theorieën die stellen dat de kus op de mond een uitvloeisel is van de moederdaad bij uitstek: voedsel voorkauwen en doorgeven."

Kennen de chimpansees het fenomeen van de judaskus?

"Ik heb ooit een chimpansee gekend die valse verzoeningen probeerde te bewerkstelligen. Het ging om een vrouw die een rivale probeerde te treffen, maar daar niet in slaagde. Na ruzie reikte ze haar tegenstandster de hand. Als de ander die aanvaardde, greep ze haar rivale en sloeg ze toe. Dat valse spel kon ze niet lang volhouden. Niemand vertrouwde haar nog. Ze moest veranderen om te overleven.

"Ook zinloos geweld bestaat bij chimpansees niet als gebruikelijk verschijnsel.

De primaten leven in kleine gemeenschappen. Dat is een groot verschil met ons, mensen. Toen wij vroeger in kleine gemeenschappen van pakweg honderd leefden, zal er ook geen of amper zinloos geweld hebben bestaan. Men zou het niet hebben geaccepteerd. Dergelijke dissidenten schakelden zichzelf uit. Het probleem van vandaag is de demografie en de grote massa anonieme relaties in een samenleving. Die omstandigheden maken dat er nieuwe vormen van agressie en geweld ontstaan.

Welke sociale vaardigheden zijn er nodig om vrede te sluiten? En is het mogelijk om deze stelling te betrekken op de hoofdrolspelers in de internationale politiek?

"Met name de persoonlijkheid van de hoofdfiguren speelt een zeer belangrijke rol bij primaten. Toegepast op internationale betrekkingen: men gaat ervan uit dat leiders hun hele volk en natie vertegenwoordigen. Officieel zal dat zeker waar zijn, maar in de praktijk gaat het altijd om een interactie tussen individuen. Het is het individu dat het verschil maakt.

"Angela Merkel staat voor Duitsland. François Hollande voor Frankrijk. Maar als je naar die twee kijkt, en als je hun lichaamstaal bestudeert, weet je dat dit nooit iets zal worden. Hun persoonlijkheden klikken niet. Dat was heel anders tijdens de ambtstermijn van Sarkozy, de voormalige Franse president. Hij en Merkel toonden de bereidheid om rivaliteit te overwinnen en compromissen te bereiken. Hun persoonlijke relatie beïnvloedde de Europese sfeer.

"Op YouTube circuleren filmpjes over de ontmoetingen tussen de presidenten Poetin en Obama. Wie verzoeningsgedrag onderzoekt, ziet dat het met die twee nooit iets zal worden."

Willen ze niet, of kunnen ze niet? Kun je leren verzoenen?

"Je kunt mensen niet dwingen om elkaar graag te mogen. Maar verzoenen kun je leren, dat is bewezen, onder meer via een experiment met makaken. We hebben voor deze proef twee soorten makaken gebruikt: rhesusapen en beermakaken. De ene soort is agressief en niet verzoenend. De andere vertoont de tegenovergestelde kenmerken: vergevingsgezind, weinig agressie. De jongen van de twee soorten werden bij elkaar gezet en groeiden in elkaars gezelschap op. De aanvankelijk agressieve soort bleek meer tot verzoening bereid, ook nadat ze alleen nog met hun eigen soort zaten.

"Bij de mens gelden diezelfde invloeden. Verzoeningsgezindheid wordt door opvoeding gestuurd. Net als aanleg tot agressie overigens.

"De Amerikaanse onderzoekers Cheney en Seyfarth ontdekten dat als leden van verschillende bavianenfamilies met elkaar vechten, alle leden van die families kwaadgezinder maakte. Apen kijken goed toe als er gevochten wordt en krijgen een hekel aan de hele familie van een aap die het tegen hun verwanten heeft opgenomen. Dat is dus de neiging tot generalisatie. Omdat die ene slecht gedrag ten opzichte van mij heeft getoond, zullen al hun leden dat wel doen, is de redenering.

"Ook in onze maatschappij komt deze generalisatie voor. Ik hoef je niet te vertellen dat dit gevaarlijk kan zijn, zeker als een hele etnische of religieuze groep schuld krijgt van iets wat enkele leden hebben gedaan."

Na-apen. Het komt ergens vandaan.

"De Canadese psycholoog, Albert Bandura, heeft aangetoond hoe gemakkelijk kinderen agressie overnemen. Zet je een kind in een kamer met een grote pop en laat je dat kind alleen, dan zal het doorgaans rustig met die pop spelen. Als het kind echter gezien heeft hoe een volwassene die pop sloeg, trapte en uitschold, zal het kind de pop er ook van langs geven. Voorbeeldfuncties zijn cruciaal."

Toch kunnen individuen ook goede redenen hebben om niet te verzoenen, of verzoening uit te stellen?

"Herinner je je schaakspelers Kasparov en Karpov? Hun rivaliteit was legendarisch. De twee schaakmeesters speelden voor de wereldschaaktitel bijna honderd partijen tegen elkaar. Toen werd de partij beslecht. Kasparov was de winnaar. Karpov en Kasparov stonden op van hun tafel. Ze gaven elkaar de hand en sloegen een praatje. Heel gewoon zou je denken. Maar het was de eerste keer in twee jaar dat er tussen hen een vriendelijk contact plaatsvond. Er zijn momenten en omstandigheden waarin verzoening wordt onderdrukt, en andere waarin verzoening vrij gemakkelijk verloopt."

Als we ons best doen, zullen we dan, generatie na generatie, verzoenender zijn ten opzichte van elkaar?

"De wereld wordt steeds kleiner door alle internationale contacten die er tegenwoordig zijn. We leven mee met een tsunami in Japan, iets wat we vroeger niet deden en ook niet konden, want we zagen nooit wat er gebeurd was. Nu zien we alles op televisie of op het internet. We zijn getuigen van het leed van mensen, van de verwoesting van hun bestaan. Die brug van informatie brengt volkeren dichter bij elkaar. En daarnaast is er natuurlijk de economische afhankelijkheid. Deze nabijheid en deze belangenverstrengeling maakt dat er meer reden is om vrede te bewaren.

"Ik denk dat we daarom met minder internationale conflicten te maken krijgen, en zullen krijgen. Want zoals ik eerder zei: hoe groter de wederzijdse afhankelijkheid, hoe groter het belang van verzoening."

NB:

Lezers die waarnemen dat de ene kat zich met een andere verzoent, moeten niet aarzelen om dat gedrag te filmen. Het is goed mogelijk dat er tussen de ondersoorten meer verschillen bestaan dan wordt aangenomen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234