Vrijdag 13/12/2019

'Tijd is onze strafste uitvinding'

In 'Het filosofisch woordenboek' peilt De Morgen elke week naar de levensbeschouwing van bekende mensen. Wigbert Van Lierde krijgt zeven begrippen voorgeschoteld. Elk begrip is gelinkt aan een min of meer diepzinnige vraag. Een 'onschuldige hand' plukte de vragen uit zestig kaarten die horen bij het bordspel De wereld van Sofie. Het spel is gebaseerd op het wereldberoemde gelijknamige boek van Jostein Gaarder en wil de deelnemers wegwijs maken in de wondere wereld van de filosofie.

Kalken / Van onze medewerker

Jan Stevens

Wigbert Van Lierde startte zijn muzikale carrière als gitarist in de begeleidingsgroep van Jan De Wilde. Zijn debuut-cd Ticket in de nachtkastla ('91) werd tot zijn eigen verbazing een commercieel succes. Hij schreef liedjes voor onder anderen Jo Lemaire, Axelle Red en Paul Michiels. Hij speelde gitaar bij The Serious Offenders van Brendan Croker, vormde met Patrick Riguelle en Kris de Bruyne de cultgroep Zakformaat-XL en toerde onlangs samen met Fay Lovsky door Vlaanderen met het liedjesprogramma Visite. Tot en met 23 februari schuimt hij, samen met een aantal gelijkgestemden, de Vlaamse culturele centra af met Yellow you, yellow me, een programma omtrent de muziek van Ferre Grignard.

Ledigheid staat niet in Wigberts woordenboek. "Ik heb tijd te kort", zucht hij. "Aan je opgroeiende kinderen merk je hoe snel het leven gaat. Ken je die schitterende scène uit Fawlty Towers? 'Zjoeffff...' 'What was that?' 'That was your life, mate.' 'Can I have another go?' 'No, that was it.' (lacht) Geregeld komen we op ons pad schitterende diamantjes tegen waar we dieper op in zouden willen gaan. Maar telkens weer stellen we uit en denken we: 'Later.' Met ouder worden, stoor ik me daar meer en meer aan. Ik zou de echt belangrijke dingen intenser willen beleven."

eeuwig leven

Zou het wenselijk zijn om eeuwig te leven?

Wigbert Van Lierde: "De oude Grieken hebben er schitterende tragedies over geschreven, maar voor mensen zoals jij en ik heeft eeuwigheid huiveringwekkende consequenties. Eeuwig leven ziet er op het eerste gezicht aanlokkelijk uit. Maar als je het vanuit onze werkelijkheid bekijkt, wordt het één doffe ellende. Je hebt dan niets meer om je naar te richten en je moet voortdurend afscheid nemen. Je ziet je eigen kinderen één voor één sterven. Liefde of gehechtheid zijn gevoelens die je zult moet onderdrukken, want alles vergaat; jij bent de enige die blijft bestaan. Je kunt zelfs geen zelfmoord plegen. Zo wordt jouw eeuwig leven een eeuwenlange lijdensweg.

"Toch heeft tot in het oneindige blijven doorgaan iets aantrekkelijks. Ik vraag me af hoe ik zou reageren als 'de duivel' met een contract voor mijn neus zou staan zwaaien. Ik zou eindelijk het raadsel van het leven kunnen ontrafelen. Ik zou de hele evolutie van het heelal kunnen volgen en misschien ontdekken waarom alles is zoals het is. Die indrukwekkende balans tussen chaos en orde vind ik boeiend om te zien. Wie weet, zet ik toch nog mijn handtekening."

genetica

Is het juist om de genen van een ongeboren kind te manipuleren?

"Het is gevaarlijk een blind geloof in de wetenschap te hebben. Ik wil de verdienste ervan zeker niet in twijfel trekken. Wetenschappers hebben door studie enorm veel gerealiseerd. Zeker de geneeskunde heeft de grenzen onvoorstelbaar verlegd. Ziektes waar mensen vroeger aan stierven, kunnen nu verholpen worden. Je zult me dus niet horen zeggen dat we wegens een moreel standpunt die kennis overboord moeten gooien. Toch moet je een gezond scepticisme aan de dag leggen tegenover de dokters die 'het allemaal beter weten'. Ik laat niet zomaar aan de genen van mijn kind prutsen. Tenzij er ergens een gen zit dat op termijn dodelijk voor het kind is. Ik kan op jouw vraag niet met 'juist' of 'onjuist' antwoorden. Het hangt af van geval tot geval. Het probleem is dat individuele situaties vaak tot regel worden gemaakt. Hetzelfde geldt voor euthanasie. Je kunt daar geen 'goed- of foutrichtlijn' voor opstellen. Laat staan dat je het in een wet kunt gieten."

hemel en hel

Bestaan hemel en hel?

"Ik ben als kleine jongen opgegroeid met de catechismus. Ik zat in Aalst op een jezuïetenschool en ik voelde me er erg ongelukkig. Er heersten 'streuvelsiaanse' toestanden. Regelmatig werd ik geconfronteerd met de dreigende vinger van God. Het beeld van de hemel en de hel vond ik afschrikwekkend. De kans dat je in de hemel kwam, was bijzonder klein. We waren bijna allemaal voorbestemd om in het vagevuur terecht te komen. De 'echt slechte' jongens onder ons gingen rechtstreeks naar de hel. Ik was daar danig van onder de indruk. Ik zie de prenten van het vagevuur aan de wand van onze klas nog voor me: koppen die wanhopig naar de hemel schreeuwden om verlossing en God die erboven hing als almachtige heerser over leven en dood. Hij was de enige die je vergiffenis kon schenken en kon zeggen: 'Oké, 't is genoeg geweest. Kom maar naar boven.' (lacht) Gelukkig zijn we van die bullshit verlost. De manier waarop de kerk kinderen en volwassenen manipuleerde om haar dubieuze ethiek op te leggen, heeft me een tijdlang erg kwaad gemaakt.

"Een aantal goede vrienden van me gelooft in een leven na de dood. Nog anderen zien heil in reïncarnatie. Ik geloof niet in een hiernamaals of in wedergeboorte. Er is wel een soort continuïteit: de aarde en alles eromheen is voortdurend in beweging en gaat van de ene vorm over in de andere. We zijn allemaal uit sterrenstof ontstaan en zullen terug sterrenstof worden.

"Ik zit niet op de dood te wachten. Ik heb er soms angst voor. Ik sta nu nog te veel met beide voeten in het leven. Ik ben er niet klaar voor. Misschien leer je sterven te aanvaarden naarmate je ouder wordt en groei je er stilletjes naar toe. Sommige mensen leven amper twee minuten. Je kunt je afvragen wat voor zin hun leven gehad heeft. Ik denk niet dat die zin besloten ligt in een hiernamaals. Als je aanvaardt dat alles eindig is, krijgt je leven een ander perspectief. Ofwel duw je het van je af, ofwel doe je er iets mee. Ik ben ontzettend blij dat ik leef, dat ik dat geschenk gekregen heb. De dood neem ik er dan maar bij."

kinderen

Hebben kinderen een verantwoordelijkheid om van hun ouders te houden?

"Laat die verantwoordelijkheid, dat enorme gewicht dat op de schouders van kinderen gelegd wordt, maar vallen. Als ouder heb je de verantwoordelijkheid om je kinderen alles te geven, opdat ze tot ontplooiing kunnen komen en zichzelf kunnen worden. Je moet proberen zo goed mogelijk met hen te communiceren. Als ze vragen stellen, kun je ze zeggen hoe volgens jou de dingen ineen zitten. Maar je kunt nooit eisen dat ze van je houden. Stel dat een van jouw kinderen tot de conclusie komt: 'Ik hou niet van mijn vader', dan zal daar wel een reden voor zijn. Je kunt toch moeilijk dreigen met: 'En nu ga je van me houden of je krijgt een pak slaag!' (lacht) Houden van kun je niet afdwingen.

"Ik ben stapelgek op mijn kinderen. Ik kan die liefde niet omschrijven. Ze is er gewoon en ze gaat zeer diep. Ik had dat gevoel van de eerste seconde dat ze geboren waren. Dat was een heel eigenaardige, unieke gewaarwording. 'Kijk, van dit wezentje ga je nu voor de rest van je leven houden.' Ik kan het me niet voorstellen, maar misschien gebeurt het wel dat ouders hun kind een etter vinden.

"Verantwoordelijkheid impliceert het woordje 'moeten'. Maar aan emotionele basisgegevens, zoals wrok, verdriet, pijn, liefde, lust heb je niet veel te zeggen. Veel mensen laten die gevoelens niet toe en smoren ze in moraliteit. Dat kan alleen maar leiden tot schuldgevoelens. Begrijp me niet verkeerd, ik ben geen tegenstander van ethiek. We hebben allemaal behoefte aan een aantal codes die bepalen wat wel en niet mag, al was het maar om het leven leefbaar te houden. Maar de regels mogen geen juk of een stigma worden."

tijd

Wat is tijd?

"Tijd is het strafste wat de mens ooit uitgevonden heeft. Toen hij ontdekte dat er een bepaald ritme in de natuur zat - de maan en de zon die afwisselend opkomen en ondergaan -, kwam hij op het lumineuze idee die cyclus in te delen in vakjes van 24 uur. Eén uur verdeelde hij in zestig minuten, één minuut in zestig seconden. De dagen reeg hij aaneen tot een week, de weken tot een maand, de maanden tot een jaar. Zo creëerde hij voor zichzelf de fictie dat hij greep had op de tijd en kon hij een aantal dingen 'voorspellen'. Hij schafte zich een agenda aan en zei: 'Volgend jaar ga ik op 21 november om twaalf uur dit of dat doen.' We willen allemaal grip krijgen op het leven, maar het leuke is dat we daar, ondanks al onze hulpmiddeltjes, nooit in zullen slagen.

"De tijd bestaat eigenlijk niet. Hij geeft ons de illusie dat iets oneindig kan zijn, terwijl alles vroeg of laat eindigt. We denken graag in een rechte lijn, van a naar z, van de geboorte tot de dood. Maar de tijd beweegt niet lineair. Hij is er gewoon. De tijd staat haaks op de verlangens die we koesteren. Een mensenleven lijkt kort, slechts weinigen komen met tachtig of negentig jaar toe. De meeste mensen verlangen naar meer. We zullen pas rust vinden als we in staat zijn in het nu te leven en als we leren te aanvaarden dat de natuur haar eigen ritme heeft."

zelfmoord

Hebben wij het recht om zelfmoord te plegen?

"Vreemd dat ik die vraag nu voorgeschoteld krijg. Ik werk momenteel met een groepje jonge mensen in Studio Herman Teirlinck. Een zus van één van hen heeft net zelfmoord gepleegd. Ook een vriend van mij is onlangs uit het leven gestapt. Het lijkt echt een plaag te zijn. Jezus, what the hell is going on? Jonge mensen die er duidelijk geen zin meer in hebben; die het al een paar keer aangekondigd hebben; die de laatste maanden van hun leven blijkbaar nog vrij enthousiast zijn en plots beslissen: 'I'm out of here.'

"Dat we het recht hebben zelfmoord te plegen, lijkt me evident. Maar ik twijfel eraan of we er op de juiste manier mee omgaan. Het leven is een geschenk dat sommigen niet willen. De dichter Jotie T'Hooft was een geweldig intelligente jongen, die toch steeds weer aangetrokken werd door de dood. Na zijn kindertijd vond hij niets meer interessant, want alle puurheid, alle vrolijkheid verdwenen in een poel van ellende. In de kinderlijke fantasie zijn de grenzen nog niet bereikt. Een kind ervaart een enorme dosis geborgenheid en affectie. Daardoor lijkt het leven aantrekkelijk. Zodra mensen volwassen worden, botsen ze tegen een heleboel moeilijkheden aan. Vaak reageren ze met: 'Fuck, deze rotzooi heeft niets met de essentie van het leven te maken.' Ik heb de indruk dat nogal wat pubers zich daarin verliezen. Ik vraag me af of we hen goed begrijpen en of ze zichzelf wel begrijpen.

"Ik blijf zelfdoding een eigenaardig fenomeen vinden. Het is onnoemlijk zwaar voor degenen die achterblijven. Je kunt alleen hopen dat hij of zij rust en geluk gevonden heeft - in hoeverre je op zo'n moment nog over geluk kunt spreken."

zerk

Welke inscriptie zou je op je grafsteen willen?

"Een paar jaar geleden zijn we op vakantie geweest naar Gambia in Afrika. Het stikt er van de straatarme hustlers. Een paar van die kerels was echt niet zo aangenaam. Op een bepaald ogenblik hadden we onze buik vol van het afschuwelijke toerisme, van die gasten die je geen seconde met rust laten en van de ellende die het kapitalisme in zo'n land teweegbrengt. We gingen naar een natuurpark en de parkwachter, een vriendelijke man, vroeg ons: 'How do you like Gambia so far?' Ik antwoordde: 'Some of it was good, some of it was bad.' 'Ah, such is life', lachte hij. Hij heeft gelijk. Op mijn grafsteen mogen ze beitelen: 'Some of it was bad, most of it was good.'

"Ik wil niet in een kerk begraven worden. Verbrand mij maar zonder eredienst. De korte pijn. Ik hoop dat mijn vrienden achteraf een fijn feestje bouwen. Liefst geen saaie bedoening; alles is toegestaan. Ik weiger het scenario daarvoor zelf uit te schrijven. 'For God's sake, use your imagination folks!'"

'Ik ben ontzettend blij dat ik leef, dat ik dat geschenk gekregen heb. De dood neem ik er dan maar bij'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234