Dinsdag 15/10/2019

Tien goede redenen om een BOSBRAND te beginnen

Slechts twee of drie procent van de jaarlijkse zomerse bosbranden wordt veroorzaakt door een bliksemschicht of een ander natuurfenomeen. Alle andere vuurhaarden hebben één en dezelfde oorzaak. De mens. Barbecues die niet volgens de regels van de kunst zijn gedoofd of sigaretten die achteloos in een hoopje verdord struikgewas zijn gegooid. Maar het gebeurt niet altijd per ongeluk.Een goede bosbrand heeft altijd een goede reden.

EEN MOOIERE KROP SLA

“De voornaamste oorzaak van aangestoken bosbranden blijft de landbouw”, zo vertelt Johann G. Goldammer, hoofd van het Global Fire Monitoring Centre, aan de telefoon. “Zeker in de mediterrane landen is het een aloude traditie bij boeren dat ze hun akkers in brand steken om makkelijk van de resten af te raken. Of ze verbranden afval op het erf. Op zich geen probleem, ware het niet dat in geval van droogte en felle wind hun brandjes snel oncontroleerbaar kunnen worden. Zo gebeurt het dat zo’n smeulend hoopje een heel bos in de as legt.”Ook oud grasland wordt door boeren vaak omgetoverd in een vuurzee. “De idee is om het gras te verjongen zodat het vee er opnieuw naar hartenlust kan grazen, maar door de droogte loopt het meermaals faliekant af”, zegt Pieter Van Lierop, bosbrandmanager bij de Voedsel en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO). “In Gallicië zien we bijvoorbeeld dat de kinderen van landbouwers naar de steden trekken, waardoor de oude generatie achterblijft. Zij blijven vasthouden aan die oude gewoontes, maar hebben vaak de kracht niet meer om zo’n brand te bedwingen.” Landbouwers en tuiniers zoeken bovendien geregeld hun toevlucht tot de lucifer om hun akkers vruchtbaarder te maken. Even de vlam erin en je hebt prima meststof en dus ook verhoogde kans op meer en mooiere tomaten, uien en kroppen sla. “Dat is inderdaad een bijkomende reden”, zegt Goldammer. “Dat bepaalde autoriteiten brandjes op het platteland verbieden, helpt de zaak niet vooruit. Integendeel. Vuurtjes stoken blijven de landbouwers toch doen. Alleen loop je in zo’n geval het risico dat ze het elders doen en uit vrees om gepakt te worden weglopen voor het vuur goed en wel gedoofd is.”

VOOR DE PREMIE VAN 19 EURO

Eind juli ging op het eiland Corsica zo’n 6.000 hectare bos in vlammen op. De brandweer rukte er met man en macht uit om drie hevige vuurhaarden te blussen. De dankbaarheid van de lokale bevolking sloeg echter snel om toen bekend raakte dat twee brandweerlui branden aan het uitdoven waren die ze zelf hadden aangestoken. Twee jongens van 22 en 25 jaar oud hadden zich vrijwillig bij de brandweer aangemeld voor een zomerse bijverdienste. Want branden blussen verdiende lekker, hadden ze gehoord. Alleen: de branden bleven die zomer uit. Dus besloot het tweetal zelf voor wat actie te zorgen. “Door twee nachten uit te rukken, hebben ze exact 19 en 38 euro elk verdiend”, verklaarde commandant Bruno Maestracci van de brandweer in Ajaccio. “Blussen op 14 juli, de Franse nationale feestdag, leverde hen een dubbele premie op.”Ook Antonio Navarro Armas ging in juli 2007 met lucifers aan de slag om zijn job te verlengen. De 37-jarige boswachter uit Gran Canaria zag, ondanks protesten van zijn kant, zijn tijdelijk contract na drie maanden niet meer verlengd. Dus bedacht hij zelf wat extra werk: het opruimen van brandhout en planten van nieuwe zaadjes bijvoorbeeld. 3.500 hectare bos en natuurgrond moesten eraan geloven. Aan de Guarda Civil verklaarde Armas dat het idee voor de brandhaard voortkwam “uit liefde voor de job”.

VOOR DE BOUWGROND

Nee, het is zeker geen mythe, zegt Nina Griesshammer van WWF Duitsland. Veel bosbranden in Zuid-Europa werden wel degelijk aangestoken door de zogenaamde ‘bouwcriminelen’. Een bos was nog maar net afgebrand of daar waren de grondspeculanten al. “Men verdenkt de grondspeculanten dan wel, maar het is lastig te bewijzen”, aldus Griesshammer.Ook in Griekenland gonst het weer van de geruchten dat criminele bouwpromotoren achter de recente vuurhaarden zitten. Terwijl de bosgrond nog nasmeult, zouden zij er ’s nachts al de fundamenten van huizen en gebouwen gaan leggen. In landen als Spanje, Portugal en Italië zagen de autoriteiten zich enkele jaren geleden dan ook genoodzaakt om het probleem aan te pakken. Nu gelden er wetten waarbij afgebrand bosgebied gedurende tien jaar lang cementvrij moet worden gehouden. “Het probleem is dat in landen als Griekenland geen kadaster is dat aantoont welke gebieden precies bossen waren. Geen haan die er bijgevolg naar kraait als daar dan toch gebouwen worden opgetrokken”, zegt Griesshammer. “De wetten zijn er wel, maar ze worden vaak niet geïmplementeerd”, beaamt Tim Krögel van de Europese Bouwfederatie. Ook Andrea Camia, bosbrandexpert aan het Joint Research Centre van de Europese Commissie, kent het probleem. “In Italië werden in het verleden al veel bossen in lichterlaaie gezet omdat men het terrein wou omvormen tot landbouw -of woongebied”, zegt Camia. “Sinds er wetten zijn uitgevaardigd om dit aan banden te leggen, doet er zich volgens lokale autoriteiten een ander fenomeen voor. Als projectontwikkelaars plannen hebben om op een gebied met wat bomen gebouwen neer te planten steken hun concurrenten dat terrein in de fik. Zo zijn ze er zeker van dat hun concurrenten er gedurende tien jaar niets meer kunnen bouwen. Ze zijn erg inventief.”

OM EEN BURENRUZIE TE WINNEN

Zowel in Italië als in Spanje prijkt het in de top vijf van bekende motieven voor brandstichting: het uitvechten van een burenruzie. Buur A vindt het ongehoord dat de appelboom van buur B half boven zijn grondgebied hangt, maar dat hij niettemin geen enkele appel mag plukken. Dus stookt hij een vuurtje onder de boom. Concurrerende boeren in Portugal durven hun buur op dezelfde manier al eens de duivel aan te doen, weet men bij de Portugese milieuorganisatie Quercus. Pocht de landbouwer van drie boerderijen iets te veel met zijn prachtige oogst aubergines? Rooster ze dan toch gewoon. “Als het getroffen perceel grenst aan een bosrijk gebied, loopt zo’n banaal incident al snel uit de hand”, zegt bosbrandexpert Andrea Camia. “Vaak gaat het dispuut over land. Wie is de rechtmatige eigenaar? Dat eindigt dan in een brandhaard.” Ook in Indonesië worden ruzies over land vaak beslecht met vuur. “Bossen moeten er soms baan ruimen voor nieuw aangelegde plantages. Zeker nu met de opkomst van biobrandstoffen”, vertelt Johann G. Goldammer. “De plaatselijke bevolking is vaak voor een groot deel afhankelijk van het bosrijke gebied. Als ze zien dat hun land wordt afgepakt, klinkt de roep om wraak. En dan is een lucifer een dankbaar instrument.”

OM SPOREN TE WISSEN

Nog een toppertje in Zuid-Europa: de boel in lichterlaaie zetten enkel en alleen om je sporen uit te wissen. “Zowel in Portugal als in Italië is men bekend met het feit dat branden worden gesticht om andere misdaden te verdoezelen”, zegt Andrea Camia. Dat kan gaan van illegale stropers en houthakkers tot afrekeningen binnen het georganiseerde criminele milieu. “Maar men kan ook een vuurtje in een bos stoken om de aandacht van politie en brandweer af te leiden van andere criminele feiten die zich elders in de regio afspelen”, vervolgt Camia. “Als iedereen met man en macht naar een plaats uitrukt kun je elders je gangetje gaan.” Of het hier echt gaat om bekende maffiapraktijken, wil Camia niet met zoveel woorden zeggen. “Ik was er zelf niet bij natuurlijk”, lacht de expert. “Anderzijds: volgens mij is de maffia daar actief waar er winst te vergaren valt.”Twee jaar geleden, bij de branden op Sicilië, wees de Italiaanse milieuorganisatie Legambiente de maffia met de vinger. “De maffia zijn experten in het vernietigen van bossen”, zei Mimmo Fantana, president van de lokale milieuorganisatie Legambiente. “Eens de vlammen woeden kunnen diegenen die het vuur blussen en bomen herplanten veel geld verdienen. Bosbranden zijn een business op zich geworden. De strategie van de maffia is vrij eenvoudig: de organisatie brandt alles plat zodat haar eigen bedrijven geld kunnen innen van de overheid voor het herplanten.”

VOOR DE KICK

Er zijn ook mensen die een kick krijgen van vuurtje stoken. “Pyromanen hebben verschillende drijfveren”, weet forensisch psychiater Rudy Verhelst. “Je hebt de psychotici, die met vuur spelen vanwege hun ziektebeeld. Je hebt pyromanen die zich bewust, vanuit een onweerstaanbare drang, met lucifers uitleven. Vaak gaat het om een lustbeleving. Ze bouwen een zekere spanning op door het plannen van de brand. Tijdens de voorbereiding stapelt de euforie zich op. Dat is al een genot op zich. Met het aansteken van de lucifer volgt dan de complete ontlading.” Hoewel het pyromanen zelden te doen is om schade te berokkenen, staan ze amper stil bij de gevolgen. “Vandalisme of sensatie is niet het hoofdmotief. Het gaat hen ook niet om de krantenkoppen te halen. Ze zijn vooral met zichzelf en hun eigen lustgevoelens bezig. Er is sprake van een stoornis in de impulsbeheersing, waardoor ze niet in staat zijn hun agressies en frustraties te sublimeren. Er staat geen rem op. U en ik beheersen onze impulsen waarvan we weten dat ze verkeerd zijn. Een pyromaan niet.” Bij Eric (30), nu een jaar patiënt in de afdeling pyromanie in het Psychiatrisch Zorgcentrum van Rekem, ging het vooral om machtsvertoon. “Ik wilde de wereld tonen dat ik niet de nobody was, waarvoor mensen me hielden. Dat ik wel degelijk iets kon. Dat ik een echte man was.” Eric was amper twintig toen hij voor het eerst een autowrak in lichterlaaie zette. “Ik zat zwaar in de knoop met mezelf. Een liefdesaffaire was net afgesprongen en de breuk had me gevoelens van minderwaardigheid bezorgd. Niemand die naar mijn problemen wou luisteren. Ik had nood aan een uitlaatklep. En toen zag ik plots die aansteker liggen.” Na het autowrak volgde er nog een en nog een. “Ik kon niet meer stoppen”, zucht Eric. “Telkens als het slecht met me ging, zocht ik heil in het vuur. In 2005 ben ik hervallen en begon ik aan een reeks brandjes.” Tuinen in de buurt werden Erics nieuwe doelwit. Wie het waagde om met hem te spotten, mocht alvast op zoek naar een nieuw tuinhuisje. “Vuur is het krachtigste wapen dat er bestaat. Niets is verwoestender. Ik voelde me oppermachtig, wetende dat ik met één aansteker alles kon vernietigen. Voor ik het vuur aanstak, werd alles zwart. En dan: rust.”

VOOR DE HOUTSKOOL

In Afrikaanse landen wordt het voortdurend gedaan: je gooit wat bomen op een hoop, strooit er een beetje aarde over en zet de boel in vuur en vlam. Het smeulende hoopje dat overblijft is de beste houtskool die je kunt vinden. In Bulgarije en Albanië heeft men de traditie inmiddels ook opgepikt, schrijft het wetenschapsblad Eos. Criminelen in de Balkan zouden munt hebben gezien in de illegale houtskoolindustrie waarbij bomen in bossen worden vernietigd voor de waardevolle restanten die achterblijven. Het grote probleem in landen als Bulgarije zijn echter niet de illegale houtskoolhandelaars, maar de illegale houthandelaars, dixit Goldammer in Eos: “Het gaat om maffiose groepen die de bossen in brand steken om het hout te oogsten. Onder de verschroeide opperlaag van de bomen zit nog gezond hout. Dat hout wordt geoogst en vervolgens naar Griekenland geëxporteerd. Maar de Bulgaarse overheid probeert daar nu wat aan te doen.”In Nepal worden bepaalde bosrijke gebieden eveneens voor commerciële doeleinden tot een hoopje as herleid. Volgens een WWF-rapport over bosbranden in het Teraiwoud uit 2006 worden bepaalde bomen en planten met behulp van een lokaal vuurtje verwijderd om de doorgang tot die boomsoorten vrij te maken die wél geld in het laatje brengen.

OM DE AANDACHT TE TREKKEN

Valinda Jo Elliot had de moed bijna opgegeven toen ze plots een helikopter zag overvliegen. De Amerikaanse was tijdens een trip met haar motor zonder benzine gestrand in een natuurgebied in Arizona. Twee dagen lang had ze verdwaald rondgelopen, tevergeefs op zoek naar een plekje waar ze met haar gsm ontvangst had. Met een vuur probeerde ze de de aandacht te trekken van de overvliegende helikopter. Niet bijster slim in een gebied waar al enkele maanden geen druppel water meer was gevallen. Maar liefst veertienduizend hectare natuurgebied werden opgeofferd, maar Elliot geraakte weer thuis.

VOOR GOD/ALLAH

Waarom vliegtuigen kapen en bommen planten als je ook met één enkele lucifer chaos en vernieling kunt zaaien, moet een slimme terrorist in 2008 hebben bedacht. Gevolg was een internationale oproep tot een bosbrand-jihad op een website, die echter door de Amerikaanse intelligentiedienst werd onderschept. “De auteur riep alle moslims in de VS, Europa, Rusland en Australië op om bossen in lichterlaaie te zetten”, berichtte The World Tribune. “Er werd een vermelding gemaakt van Al Qaedaterrorist Abu Musab al-Suri die sinds hij in 2005 werd opgepakt in Amerikaanse hechtenis zit. Het idee van de bosbranden werd aan hem opgedragen.” Onder het motto ‘oog om oog, tand om tand’ vond de websitemaster in kwestie het niet meer dan geoorloofd om het land van vijandige naties plat te branden. “Academici keuren het opbranden van de bossen van de ontrouwen goed, vermits zij hetzelfde doen met ons land”, was te lezen op de site. Niet alleen de economische verliezen, maar ook de emotionele impact van bosbranden maakte deze vorm van jihad perfect, vond de auteur. “De gruwel zal hen gedurende lange tijd achtervolgen”, klonk het.Ook de Koerdische rebellenbeweging PKK dreigt geregeld op websites dat ze het vuur aan de lont zal steken. “Het blijft niet bij dreigementen”, zegt Goldammer. “De autoriteiten geven het niet graag toe, maar we hebben zelfs bewijzen dat de PKK verantwoordelijk is voor enkele bosbranden. De tactiek van het vuur mag overigens niet verbazen. Brand wordt al millennia lang ingeschakeld als oorlogswapen. Denk maar aan Vietnam.” Turkije bestaat voor twintig procent uit bos. Door bosbranden ging er de afgelopen vijftien jaar zeven procent verloren.

OM EEN KONIJN TE VANGEN

WWF, Goldammer en Camia zijn het erover eens: stropers aller landen hebben zeker een deel van de bosbranden op hun geweten. “Ze roken hun prooien uit en drijven de dieren door middel van de vlammen in hun richting”, vertelt Goldammer. “Of ze branden een deel bomen weg zodat er in het midden van het bos een open vlakte ontstaat. Dat heeft een enorme aantrekkingskracht op sommige beesten. Het is een bekende jachttraditie bij stammen in Afrika.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234