Zondag 05/04/2020

'Theo wílde niet ingrijpen'

Eigenlijk telt in de hele visumrel maar één basisvraag: waarom werd net het visum van dit Syrisch gezin zo'n halszaak? In een nauwgezette reconstructie proberen we te achterhalen of de rechters wereldvreemd waren of de ambtenaren bevooroordeeld. Of was het misschien allemaal doelbewuste uitlokking van 'team Theo'?

Zomer 2015. In de huiskamer van een adellijke familie in Maredsous pingt de gsm. Via WhatsApp loopt er weer een berichtje binnen van het Syrische gezin waarmee ze al wekenlang communiceren. De barones leest hoe het gezin met twee jonge kinderen het steeds moeilijker heeft en beslist dat ze de familie wil onderbrengen in haar kasteel. Het gaat hier niet om een wilde weldoenster: haar oudste dochter heeft de vader leren kennen tijdens haar studies in Istanbul. Ze willen de familie helpen en zoeken een advocate die de overtocht voor hen kan regelen. "De Syriërs reageerden zielsgelukkig toen ze het voorstel hoorden", vertrouwt de barones de redactie toe. Ze staat op haar anonimiteit. "Niemand die kon inschatten wat een jaar later zou gebeuren." Wie vandaag terugblikt op de hele visumrel kan dat alleen maar beamen. Hoe komt het dat net deze daad van barmhartigheid uitgroeide tot een zaak van nationaal belang? Dreef de bevoegde staatssecretaris de hele zaak bewust op de spits? Wanneer wist Francken dat Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ) een slechte motivering had afgeleverd voor het visum van de familie? Liet hij die slechte motiveringen drie keer bewust passeren? Zijn coalitiepartners verdenken hem alleszins steeds meer van dat laatste. "Theo heeft een beetje hetzelfde DNA als DVZ. Ze werken op dezelfde manier. Neen is voor hem neen, en die motivering doet er niet veel toe. Dat is arrogant, maar ook dom, want je komt er niet mee weg. Dat is in deze zaak overduidelijk gebleken."

Het gegeerde papiertje

Maar even terug naar het begin, de aanvraag voor een visum bij DVZ. Om dat gegeerde papiertje te bekomen, beroept het gezin zich op artikel 3 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Dat stelt dat "niemand mag worden onderworpen aan folteringen of aan onmenselijke of vernederende behandelingen of bestraffingen."

De visumaanvraag belandt daarop in een rondje weigeringen door DVZ, die op hun beurt geschorst worden door de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen (RvV). Die oordeelt tot drie keer toe dat DVZ zijn weigering onvoldoende motiveert.

"In onze arresten leggen we haarfijn uit waar het schoentje wringt", zegt Frédéric Tamborijn, rechter bij de Raad en persmagistraat. "Als DVZ dan niet onmiddellijk de juiste lessen trekt, getuigt dit niet van een groot respect voor een rechterlijke uitspraak. Een arrest van de RvV is geen vod papier. Een pingpongspel tussen DVZ en die Raad is trouwens volstrekt inefficiënt."

Zo'n heen-en-weerspelletje tussen deze administratie en de rechters van de RvV is niet ongewoon. Frustrerend voor de Raad is dat hij DVZ wel op de vingers kan tikken, maar finaal zijn beslissingen niet kan overrulen. "Een humanitair visum is een gunst, die alleen DVZ kan verlenen", zegt een oud-medewerker. "De ambtenaren daar wanen zich onaantastbaar, want er is geen stok achter de deur. Dan kan de RvV nog honderd keer zeggen dat de motivering ontbreekt, DVZ kan op zijn beurt blijven weigeren. Dat gebeurt regelmatig, meestal geeft de aanvrager na een tijdje op."

De uitgebreide bevoegdheden van DVZ zorgen ervoor dat critici de ambtenaren die daar werken van pretentie betichten. Binnen de hele asielsector hebben ze ook de naam van de meest rechtse spelers. Zij zijn de controleurs van de vluchtelingen, de andere instanties (zoals Fedasil) begeleiden hen en zouden veel 'linkser' zijn. "De algemene houding op DVZ is: hoe minder vreemdelingen, hoe beter", gaat de ex-medewerker verder. "Vijf jaar geleden, toen Francken op de oppositiebanken zat, zaten er al veel Francken-fans. Mensen die openlijk stelden dat elke vreemdeling verdacht is tot het tegendeel bewezen wordt. Er is met andere woorden geen enkele reden waarom ze zouden plooien voor het oordeel van de RvV."

Dat blijkt eens te meer in deze zaak. Als ze de derde keer voor de RvV komt, beslist de rechter om niet enkel te schorsen, maar DVZ te dwingen om een visum af te leveren. DVZ legt opnieuw deze beslissing van de Raad naast zich neer, waarop er dwangsommen worden uitgesproken. En dan gaan de poppen pas echt aan het dansen. N-VA verspreidt een banner op sociale media met de termen "wereldvreemde rechters" en de hashtag #IkSteunTheo. "Als we toegegeven zouden hebben, dan riskeerden we een tsunami van aanvragen", zegt een regeringsbron. "Dan zou je de facto de grenzen van je land verleggen naar de ambassades", zegt een N-VA-regeringsbron. "Daarop ingaan, zou het domste zijn dat we konden doen. Er is dus meteen heel veel druk, vanuit het kabinet, maar ook vanuit de partij, ontstaan om niet in te binden." De partij wijst ook overal op de 'gevaarlijke precedentwaarde'. Francken heeft het over 'tientallen miljoenen vluchtelingen'.

Geen precedentwaarde

Bij de Raad nuanceren ze dat cijfer. "De precedentwaarde is enigszins relatief", zegt Frédéric Tamborijn. "Er waren immers al enkele soortgelijke uitspraken, en toen is er geen halszaak van gemaakt." Volgens de RvV is het niet nieuw dat een arrest meer doet dan enkel schorsen. Er zouden minstens twee andere uitspraken zijn waarin hij DVZ heeft opgelegd om een visum voor korte duur te verstrekken. En in mei 2005 deed de Raad van State, toen nog bevoegd voor deze materie, hetzelfde.

Het is ook niet nieuw dat artikel 3 van het EVRM wordt ingeroepen van op een ambassade in het buitenland. In maart van dit jaar nog was er een soortgelijke aanvraag van een Syrisch koppel. Ook toen belandde DVZ in een pingpongspel met de RvV voor een gebrek aan motivering van artikel 3 van het Verdrag. DVZ leverde de Syriërs uiteindelijk uit eigen initiatief het visum af. Al deze precedenten brengen ons terug bij de vragen in het begin: waarom werd net deze aanvraag zo'n halszaak? Steeds meer ministers gaan ervan uit dat Francken al zeer vroeg op de hoogte was van de ongemotiveerde weigeringen van DVZ, maar dat hij hen bewust liet betijen. Op zijn kabinet geven ze ook aan dat Francken haast nooit tussenkomt in de beslissingen van DVZ. Bij zijn voorgangers was dat wel even anders. "Bijna wekelijks grepen wij in omdat DVZ onvoldoende motiveerde", zegt een ex-cabinetard. "Dan dwongen wij hen om dat wel te doen. Soms moet je gewoon met de mattenklopper door die dienst gaan." Dat deze weigeringen Francken gewoonweg ontgaan zijn, lijkt onwaarschijnlijk. Bij experts vreemdelingenrecht klinkt het dat "Team Theo niet te kloppen is in informatiegaring en -verstrekking. Als de tegenpartij DVZ is, en Francken zelf niet voor de rechter verschijnt, heeft hij altijd meteen na de uitspraak zijn tweet klaar."

De woede van de coalitiepartners slaat na twee weken hoogspanning alle kanten uit. Bij CD&V zijn ze op de eerste plaats boos omwille van de grond van de zaak: ze verwijten Francken willekeur in de behandeling van de aanvragen van Syrische vluchtelingen. "Hij kan wel humanitaire visa verstrekken voor 244 christenen uit Aleppo, maar niet aan één familie die naar hier komt." Wat niet gezegd wordt, maar wel gehint, is dat Francken christenen een andere behandeling geeft dan moslims. "Spelen hier andere belangen? Je zou toch kunnen denken dat dit uitgelokt is door Francken zelf. Dit voelt vies aan." Door Franckens vasthoudendheid is CD&V gaan meespelen in een spel waar ze veel liever toeschouwer bleef. Dat bleek deze week uit de emotionele reacties van oud-Senaatsvoorzitter Sabine De Bethune en oud-minister Steven Vanackere. "Francken heeft ons voor het blok gezet. Wij willen hier helemaal niet mee geassocieerd worden."

Wat op het eerste zicht een tweestrijd lijkt tussen de Dienst Vreemdelingenzaken en de Raad Voor Vreemdelingenbetwistingen ruikt voor Franckens collega's steeds meer naar een politieke campagne. "Dit had allemaal vermeden kunnen worden", besluit een minister. "Theo had kunnen ingrijpen en het is een duidelijke keuze om dit niet te doen."

En daar zijn ze nog het meest boos om: N-VA is er nog maar eens in geslaagd om wekenlang de politieke agenda te domineren met een zaak die ze, althans in de perceptie, alleen maar kunnen winnen. "De partij is er ongelofelijk goed in om dossiers groter te maken dan ze zijn", zegt politicoloog Carl Devos, "maar toch veilig te laten landen." De partij kan zich dan als staatsmannen profileren die zaken altijd krijgen opgelost. "Met het idee van wereldvreemde rechters creëer je het gevoel bij de bevolking dat er iets heel ernstig gebeurt, met grote gevolgen", gaat Devos verder. "Vervolgens creëer je het idee dat onze ambassades overspoeld zullen worden door vluchtelingen die naar hier willen komen. Als Francken dat allemaal kan stoppen, zo is het idee, dan is het gevaar op het nippertje afgewend."

Hier geen politiek voordeel uit halen, is gewoonweg onmogelijk. Ofwel oordeelt het Europees Hof van Justitie dat artikel 3 van het EVRM niet van toepassing is op een ambassade en dan is het visum van de baan. Ofwel is het artikel 3 wel van toepassing, maar dan zitten we, dixit Bart De Wever (N-VA), met "een majeur politiek probleem." Daarvoor zal de grootste partij van het land dan ongetwijfeld een politieke oplossing uit haar hoed toveren. "Zo zijn we uitgegroeid van één gezin in Aleppo met een Waalse barones die borg wou staan, tot een fundamenteel asielprobleem met Europese proporties", besluit Devos. "Dat kan de N-VA als geen ander. En de andere partijen staren ernaar als konijnen naar een lichtbak."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234