Maandag 18/01/2021

Politiek portret

Theo Francken: staatssecretaris van Ontrading en Ontmoediging

Beeld BELGA

Voor zijn aanpak van de asielcrisis kreeg hij op alle banken lof. Nadien sloeg de slinger bij staatssecretaris voor Asiel en Migratie Theo Francken (N-VA) door naar de rechtse kant. Duidelijk is zijn beleid wel: hij wil vooral afraden en demotiveren. En daar hoort ook het ‘pimpen’ van cijfers en feiten bij.

Theo wil ze niet. Het is zowat de meest gehoorde uitspraak bij asielexperts. 'Ze', dat zijn kandidaat-asielzoekers. Mensen die hun land zijn ontvlucht en die bij ons een nieuwe toekomst hopen op te bouwen. Maar Theo wil ze niet, of toch liefst zo weinig mogelijk. Kijk maar naar de hele visumrel, waar de staatssecretaris blijft weigeren om een Syrisch gezin uit Aleppo een humanitair visum te geven.

Deze casus toont aan waar Theo Francken (N-VA) volgens zijn critici tekortschiet. "Hij gedraagt zich niet als een staatssecretaris van Asiel en Migratie, maar van Asiel en Migratiebestrijding", zegt Bob Pleysier, voormalig directeur van Fedasil. "Hij zit volledig in prikkeldraadstelling." Die rode draad zit ook verweven in zijn laatste beleidsnota. Met een nieuwkomersverklaring, scherper toezicht op gezinshereniging en het invoeren van de tijdelijkheid van de vluchtelingenstatus wil hij het vluchtelingen en asielzoekers moeilijker maken om zich hier permanent te vestigen.

"Hij schetst vooral een heel negatief beeld van asiel en migratie", vindt Pleysier. "Terwijl hij het in zijn boek België, land zonder grens uit 2012 zelf nog had over het aanmoedigen van bepaalde vormen van actieve migratie. Daarvan blijft niets meer over. Hij ziet migratie en asiel duidelijk als iets bijzonder negatiefs dat bestreden moet worden."

Dirk Van den Bulck, hoofd van het Commissariaat-Generaal voor de Vluchtelingen en de Staatlozen (CGVS), wijst erop dat de Francken in de media niet samenvalt met de staatssecretaris met wie hij constant samenwerkt. "Wie bescherming nodig heeft, krijgt die. Dat komt op geen enkele wijze in het gedrang. Hij werkt met het volle respect voor het Commissariaat-Generaal. Het asielbeleid is genuanceerd en rechtvaardig."

Lof voor crisismanagement

Francken ging in het begin van de legislatuur even kopje-onder, met zware aanvallen vanuit de PS over aangebrande tweets uit zijn verleden. Daarna ontpopte hij zich tot een man die goed wist waarmee hij bezig was. In tegenstelling tot de vorige opvangcrisis sliepen er nu haast geen mensen op straat, moesten er geen dwangsommen betaald worden of hotels afgehuurd. Francken snapte als geen ander dat een politicus die wil scoren op Asiel niet anders kan dan op dat moment een humaan beleid te voeren. De bevolking werd overspoeld met tragische beelden van gezinnen met kleine kinderen die op de vlucht sloegen voor oorlogsgeweld, honger en ontbering. Francken had door dat hij zich niet populair zou maken door vluchtelingen de deur te wijzen, maar wel door hen zo snel en efficiënt mogelijk van bad, brood en bed te voorzien.

Beeld Photo News

Maar Francken bleef tegelijkertijd op Twitter - daar is de perceptie weer - koud en warm blazen. Hoewel hij er in de feiten alles aan deed om van migratie een positief verhaal te maken, tweette hij dat asielzoekers best zelf wel een nacht op hotel kunnen betalen. Toen De Morgen de zoveelste gekapseisde boot met vluchtelingen aanklaagde op haar voorpagina, verweet hij de krant aan 'emojournalistiek' te doen. En terwijl de reddingsoperaties bezig waren, tweette hij dat de meeste bootvluchtelingen toch wel gered werden.

Sinds de asielcrisis grotendeels onder controle is, zoekt de staatssecretaris naar de voor hem juiste balans. En die is zowel qua beleid als qua discours duidelijk opgeschoven naar rechts. "Hij voert vooral een heel kordaat beleid", stelt professor migratierecht Dirk Vanheule. "Je kunt hem van veel beschuldigen, maar niet van het laten aanmodderen van zijn departement. Wat zijn voorgangers vaak wel deden. Francken gaat voor gecontroleerde migratie en is daar heel consequent in. Je kunt dat rechts noemen en het is misschien niet mijn visie, maar het is wel een duidelijk beleid."

Van den Bulck, met zijn commissariaat toch de spil in het Belgisch asielbeleid, hamert er ook op dat hij alle middelen krijgt om zijn opdracht goed te vervullen.

De middenveldorganisaties uit de asielsector zien 'de ruk naar rechts' echter met lede ogen aan. "Staatssecretaris Francken schiet heel erg tekort in de corebusiness van het thema: het bieden van bescherming aan mensen in nood. Want dat is waarover het moet gaan bij asiel en migratie", stelt Charlotte Vandycke van Vluchtelingenwerk Vlaanderen. "Zijn beleid wordt gekenmerkt door het beperken van rechten van asielzoekers en het ontraden van mensen die het recht hebben om naar hier te komen. Hij wil de asielstroom niet beheren, hij wil asiel afbouwen. In onze ogen voelt dat als een grote stap achteruit."

Integratie versus ontrading

Francken zelf wijst vooral naar de asielcrisis om kritiek op zijn beleid te pareren. De grote toestroom aan vluchtelingen noopte hem tot het nemen van zware maatregelen. Hulporganisaties vinden echter dat hij die crisis ook misbruikt. "Onder het mom van crisisbeheersing zijn er een aantal maatregelen doorgevoerd die nog altijd een ontmoedigend effect hebben op kandidaat-asielzoekers", stelt Vandycke van Vluchtelingenwerk onomwonden.

Een van die maatregelen is de preregistratie. Die is in volle asielcrisis ingevoerd om tijd te kopen voor Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ). Het was een middel om de asielstroom onder controle te krijgen. Maar de preregistratie bestaat nog steeds. Volgens Francken is het een goed managementinstrument, want het vergemakkelijkt het verdelen van asielzoekers over het opvangnetwerk en maakt screenings mogelijk.

Voor de kandidaat-asielzoekers werkt het vooral erg demotiverend, vindt Vandycke: "Het zorgt voor vertraging in de procedure. En door ze in preregistratie te steken, hebben die mensen geen recht op opvang, juridische bijstand of psychosociale begeleiding."

Franckens houding na de asielcrisis is voor politici uit oppositie én meerderheid soms moeilijk te verenigen met de afspraken in het regeerakkoord. In dat regeerakkoord staan een aantal positieve maatregelen, maar ook een aantal verstrengingen. "Francken is vooral gretig in het doorvoeren van die verstrengingen en probeert bovendien vaak dingen uit te voeren die niet in het regeerakkoord stonden, onder het mom van de crisis", luidt het binnen de meerderheid.

Zo wilde de staatssecretaris gezinshereniging voor vluchtelingen beperken tot drie maanden na aankomst en schreef hij in een instructie dat iedereen minstens vier maanden in een groot opvangcentrum zou moeten verblijven, terwijl er in het regeerakkoord stond dat kwetsbare groepen en asielzoekers met een hoog erkenningspercentage naar een kleinschaliger opvang moeten. Tijdens de asielcrisis, waar hij halsoverkop op zoek moest naar opvang voor grote groepen, was het vrij logisch dat er naar grote centra gekeken werd. Maar nu de toestroom wat genormaliseerd is, blijft Francken die kant opgaan. Experts wijzen erop dat de integratiegraad veel hoger is in kleine centra.

Integratie is volgens de sector sowieso een heikel punt. Francken heeft er de mond van vol, maar integratie is volgens hen in dit beleid vooral als stok bedoeld. Nieuwkomers moeten een verklaring ondertekenen dat ze zich zullen integreren, maar tegelijk wordt een inperking van het verblijfsrecht ingevoerd. Erkende vluchtelingen krijgen de eerste vijf jaar telkens een tijdelijk verblijfsrecht voor een jaar. Volgens de sector houdt dat net de integratie tegen.

Beeld BELGA

En het gaat nog verder. De sector klaagt al geruime tijd over het monddood maken van organisaties die vluchtelingen helpen door het geleidelijk aan terugschroeven van hun werkingsmiddelen. Zo besloot het Belgisch Comité voor de Hulp aan Vluchtelingen (BCHV), de boeken dicht te doen op 1 januari omdat ze niet meer genoeg geld krijgt van de regering. Het comité was de operationele arm van de UNHCR, de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties in ons land en gaf juridische bijstand aan kandidaat-asielzoekers. Het comité staat bekend als dé autoriteit op het vlak van asiel en had een mandaat van de VN dat bepaalde dat het CGVS met haar advies diende rekening te houden. Van den Bulck van het CGVS geeft aan dat hij "een constructieve relatie" had met deze organisatie en hun sluiting betreurt.

Maar het Comité stopt er dus mee. Reden: de projectsubsidies via Fedasil werden afgebouwd. Ons land krijgt vanuit het Europees Fonds voor Migratie en Integratie middelen en kan zelf bepalen welke projecten prioriteit krijgen. Onze regering heeft besloten om meer in te zetten op opvang van asielzoekers en het terugkeerbeleid, en minder op juridische begeleiding.

Feiten en cijfers

Het beleid van Francken schoof dus op naar rechts, maar zijn communicatie erover zit ondertussen nog een stukje verder aan die rechterkant. En soms zegt hij ook dingen die niet stroken met de feiten.

Zo beweerde hij onlangs op de radio dat een vrouw die via haar huwelijk in Molenbeek terechtkomt en na één jaar niet geïntegreerd blijkt te zijn, terug zal moeten keren naar haar land van herkomst. Een bewering die feitelijk onjuist is, want integratie is slechts één element om te beoordelen of iemand mag blijven of niet.

Ook sp.a-oppositielid Monica De Coninck ziet bij momenten twee Franckens. "Zo correct hij in de commissie kan zijn voor asielzoekers, zo negatief is hij daarbuiten. Zijn communicatie kan mijlenver afstaan van zijn effectief beleid. In de buitenwereld doet hij eigenhandig alsof hij alle asielzoekers tegenhoudt. Toch zijn er 25.000 erkend sinds hij staatssecretaris is."

De cijfers zeggen wel vaker iets anders dan wat Francken verkondigt. Of worden op z'n minst naar eigen goeddunken geïnterpreteerd. Over asielcijfers hangt sowieso veel onduidelijkheid. Zowel DVZ, CGVS als Fedasil publiceert geregeld rapporten, maar vaak gebruiken ze andere benamingen voor categorieën of worden net groepen meegeteld die in een andere statistiek buiten die categorie gehouden zijn. De staatssecretaris zelf strooit dan weer kwistig met cijfers op zijn eigen blog en website. Cijfers waarvan de herkomst niet altijd te traceren is.

Toch zijn er wel enkele conclusies te trekken. Alle ronkende verklaringen ten spijt, blijft het bijvoorbeeld de vraag of zijn veelbesproken terugkeerbeleid wel zo goed werkt. Op zijn blog en website schrijft Francken zelf dat hij dit jaar door "extrapolatie van cijfers" verwacht uit te komen op 10.891 verwijderingen. En dat hoewel er dit jaar door de aanslagen in Brussel en Zaventem een kleine twee maanden geen repatriëringen konden gebeuren. In 2015 waren dat er nog 10.081.

Vanwaar de cijfers komen, is niet helemaal duidelijk. Volgens zijn eigen kabinet zitten we voor dit jaar tot en met november ook nog maar op 9.940. Daarbij zitten wel 1.457 criminelen in illegaal verblijf. Francken gaat er prat op dat hij er wel in slaagt om die categorie, dankzij afspraken met de landen van herkomst, terug te sturen.

Wat hij precies bedoelt met 'verwijderingen' is niet helemaal duidelijk. Officiële cijfers voor 2016 zijn er nog niet, voor 2015 wel. Die zijn terug te vinden op de site van het federaal migratiecentrum Myria. Om aan het aantal dat Francken op zijn site schrijft te komen, moeten we zowel de effectieve repatriëringen, de begeleide vrijwillige terugkeerders én de teruggedreven personen (mensen voor wie de toegang aan de grens werd geweigerd) meetellen.

Dat Francken ook die laatste categorie meetelt, is vreemd. In zijn boek België, land zonder grens uit 2012 verweet hij zijn voorganger Maggie De Block (Open Vld) nog om zo de statistieken te 'pimpen', omdat ze mensen uitzet die eigenlijk nooit 'in' het land zijn geweest.

In de cijfers van de effectieve repatriëringen worden ook de Dublin-overdrachten meegeteld. Dat zijn mensen die op basis van de verordening van Dublin teruggestuurd worden naar het land waar ze hun eerste asielaanvraag ingediend hebben. Want het is het eerste land van aanvraag dat verantwoordelijk blijft voor de hele procedure. Ook die mocht De Block niet meetellen, vond Francken. Die mensen worden immers niet teruggestuurd naar hun land van herkomst, maar naar een ander Schengenland. Hij verweet De Block herhaaldelijk van het pimpen van de asielcijfers. En dat is nu precies wat Francken zelf doet.

Kortere asielprocedure?

Bij zijn aanstelling wilde Theo Francken vooral werk maken van een vereenvoudiging van het migratiewetboek. "De wetgeving is nu een rommeltje, vooral door een gebrek aan samenhang in de structuur en ordening van de artikelen", zegt Van den Bulck. "Het is goed dat er klaarheid in geschapen wordt." Ver staat Francken nog niet met zijn plannen, zijn kabinet is de eerste vier hoofdstukken aan het voorbereiden. Dat het wetboek nu pas een prioriteit is, valt hem echter, gezien de opvangcrisis, nauwelijks te verwijten.

En dan is er het laatste stokpaardje van Francken: de kortere asielprocedure. Helaas is de procedure onder zijn beleid niet korter, maar net langer geworden. Eind november lagen er bij het CGVS nog 15.828 dossiers te wachten; 4.500 daarvan worden door het CGVS als de normale werkvoorraad beschouwd. De rest is de reële achterstand. Ook hier wijst Francken naar de asielcrisis als verklaring. Maar er lijkt meer aan de hand.

Tijdens de asielcrisis kregen zowel Dienst Vreemdelingenzaken als het Commissariaat-Generaal voor de Vluchtelingen en de Staatlozen volk bij. Om de grote toeloop aan te kunnen. Maar tegelijkertijd gaf Francken wel een extra opdracht aan dat CGVS. Dat moest vooral beter controleren of vluchtelingen hun bescherming niet op frauduleuze wijze hebben verkregen of criminele feiten hebben gepleegd.

Beeld Photo News

De sector zelf ziet in de extra taken en de blijvende achterstand bij de asieldiensten opnieuw een vertragingsmanoeuvre. "Het komt Francken in elk geval goed uit", klinkt het. "Kijk maar naar hoe hij communiceert in de landen van herkomst: kom niet naar hier, want de procedure duurt lang, de opvang is maar zozo, de kans is klein dat je mag blijven en dus is de kans groot dat je teruggestuurd wordt."

Dat de kans klein is om te blijven, blijkt alvast niet uit de cijfers. De beschermingsgraad van asielzoekers in ons land bedraagt 58,4 procent, dat is meer dan 1 op de 2. Zeker bij Syriërs is die kans op asiel bijna 100 procent.

En zo lijkt het, hoeft het nog geschreven, alsof er onder elke heftige uitspraak van Francken feiten liggen die toch net wat anders zijn.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234