Donderdag 29/07/2021

theater u johan simons bewerkt dostojevski

Johan Simons: 'Mijn eigen vader verspeelde ��n keer zijn hele vermogen, maar hij heeft dat nooit als een probleem ervaren'

Kameraden, er is nog antikapitalisme

Hoe druk je economische processen uit op de scène? Bertolt Brecht vroeg het zich al af in de jaren dertig, en vandaag is de kwestie niet minder actueel. Alleen is het aanschijn van het kapitalisme onkenbaar veranderd. Hoe bepaalt het grote geld dan nu ons leven? Regisseurs Johan Simons en René Pollesch zoeken het antwoord in De speler en in Pablo in der Plusfiliale. Beide producties kwamen tot stand onder de vleugels van de Berlijnse Volksbühne, waar ook Brecht zelf ooit aan de slag was.

Berlijn/Brussel

Van onze verslaggever ter plaatse

Wouter Hillaert

Aan De speler ligt een gelijknamige novelle van Fjodor Dostojevski ten grondslag. En dat is een duidelijke keuze. Is de Rus zowat de vaandeldrager van alle negentiende-eeuwse schrijvers die het in hun teksten over geld hebben, dan gaat De speler nog tien keer meer over financiële kwesties dan welk ander werk van zijn hand. Dostojevski schetst er hoe alle liefdesrelaties binnen het hoogburgerlijke gevolg van een generaal bepaald worden door schulden en winstbejag.

Datzelfde zie je ook in het theater van Ibsen en Strindberg, maar dan als een typisch negentiende-eeuwse analyse van de tegenstellingen tussen adel, burgerij en dienstvolk. Dostojevski gaat verder. Bij hem wordt geld een metafoor voor existentiële vraagstukken. Zo komt het hoofdpersonage van De speler, de huisleraar van de generaal, in Roulettenburg in het casino terecht, waar hij winst en verlies aan de speeltafel leert zien als een intensievere vorm van menswording.

Net dat aspect fascineerde Johan Simons. "Bij Dostojevski wordt gokken vrijwel onschuldig. Het gaat om het spel zelf. Of de speler al zijn geld erdoor jaagt of niet, zijn gemoed blijft hetzelfde. Dat is bijna een antikapitalistisch standpunt, want je krijgt vooral te zien hoe waardeloos geld eigenlijk is." Dostojevski was zelf gokverslaafd in de tijd dat hij De speler schreef (1866). En ook Simons komt uit een gokfamilie. "Mijn vader verspeelde één keer zijn hele vermogen, maar hij heeft dat nooit als een probleem ervaren. Hij bleef dezelfde vrolijke man, die geld in de diepte ridicuul vond." De afscheid nemende artistiek leider van ZT Hollandia kan er hartelijk om lachen, amper een paar uur voor de Duitse première in de kantine van de Volksbühne. Hij heeft hier een paar weken gerepeteerd met zijn eigen én met Duitse acteurs. "Heel harde werkers, maar door de hiërarchische structuur van de theaters hier gaat alles zo traag als dikke stront."

Simons' versie van De speler draagt nochtans duidelijk de sporen van de stijl die de Volksbühne ontwikkeld heeft onder Frank Castorf (die zelf ook al een paar Dostojevski's bewerkte). In een leeg decor, van Bert Neumann, licht alleen een Russisch aandoende neonreclame op, met flikkerende lampjes rond een groot videoscherm. Er komen een vijftal dikke Duitse auto's het podium opgereden. Dit is op en top het glimmende wereldkapitalisme waarvan de Volksbühne steevast de politieke en existentiële consequenties onderzoekt.

Simons trekt ook die kaart. Uit één auto stapt actrice Astrid Meyerfeldt als president van EBM, de Europese Bagger Maatschappij. Ze verliest zich meteen in een opsomming van alle overnames en beurscijfers die haar bedrijf tot marktleider maken. Haar verhaal komt in De speler ook meermaals terug. Het moet een actueel spiegelbeeld vormen voor Dostojevski's gokverhaal, met dit verschil dat het hier voor Simons om een perverse vorm van gokken gaat. "Grote bedrijfsleiders zijn enkel uit op zelfverrijking, ten koste van hun werknemers."

Alleen weet de voorstelling die twee insteken niet zinvol op elkaar af te stemmen. De zelfverzonnen EBM-historie schetst dan wel in detail een globalistische luchtbeleconomie die plots in een failliet uiteenspat, maar raakt niet voorbij haar cijfermatige feitelijkheid. Ze verloopt te los van Dostojevski's verhaal om bevrucht te worden door diens menselijke diepgang maar blijft tegelijk al te zeer vasthouden aan Dostojevski's klassieke personageopbouw om de anonieme geldstromen anno 2004 echt te kunnen representeren. Wat hier precies verteld wil worden, blijft dan ook vaag. Vooral omdat het met de omzetting van de eigenlijke novelle naar de scène al niet veel beter loopt. Is Dostojevski's speler een gewiekste uitdager van het lot, in de vertolking van Aus Greidanus jr. wordt hij een gewillige pop. Hij drijft het verhaal niet langer, en dat maakt het moeilijk om volgen. De kaas-met-gaten-tekstbewerking van Tom Blokdijk en Bas Heijne verhelpt daar natuurlijk weinig aan.

Ook op de planken werd de première in Berlijn een fiasco. In zijn zoektocht naar natuurlijke nonchalance verspeelde Simons zich in een overdaad aan kleine acties van auto's en personages achter de sprekende acteurs. Zo'n open focus geeft bij Jan Lauwers of Alain Platel vaak een mooie sfeerwerking, maar hier deed het elke spanning weglopen. Letterlijk, want op het eind sopte alles op in één lange regenval.

Tegen de Nederlandse première had Simons een en ander opgekuist, maar ook daar bleef je het allemaal domweg aanstaren. De liefde van het hoofdpersonage voor Polina voel je niet, de redenen voor zijn gokken zie je niet, het komt gewoon niet over. De videoscènes aan de roulettetafel werken even dankzij een grootse Betty Schuurman als zotte Oma, maar ze geven niet de vervreemding die je bij Castorf wel krijgt. Dostojevski wordt hier jammerlijk ontdaan van zijn menselijke diepzinnigheid, en zo komt ook Simons' vermeend antikapitalistische balletje uit op manque.

WAT De speler HH WIE ZT Hollandia en Volksbühne am Rosa-Luxemburg-Platz, i.s.m. Theater aan het Vrijthof en Publiekstheater/NTGent WANNEER EN WAAR Vandaag nog in deSingel, Antwerpen (03/248.28.28). 22 en 23 december in Groot Huis, Gent (09/225.01.01). Info: www.zthollandia.nl.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234