Dinsdag 07/12/2021

theater u jaak van assche stopt, bijna toch

'Je moet niet content zijn met bompa die zegt dat je schoon gedichtjes kunt voordragen. Je moet je grenzen aftasten'

Een collega gaat op pensioen

Na zijn vorige theaterstuk De bal is rond is nu ook de cirkel rond voor acteur Jaak van Assche. In zijn eerste tv-opdracht De routiers (1973) speelde hij de man van Chris Lomme. Twintig jaar later doet hij dat opnieuw in Het licht in de ogen. Het is meteen zijn pensioenvoorstelling bij het Mechelse theater 't Arsenaal, officieel toch. Van Assche wordt dan wel 65, aan ophouden denkt hij niet.

Mechelen

Van onze medewerkster

Liv Laveyne

Van Assche voelt of zijn toupet goed zit. Chris Lomme heeft haar pruik die ze voor de VTM-serie Ons geluk droeg laten bijknippen. Het licht in de ogen is het verhaal van een theaterkoppel op zijn retour. Ger Thijs schreef dit stuk voor Annet Nieuwenhuijzen en Hans Croiset (van het Nederlandse Het Toneel Speelt), die toen allebei vijftig jaar op de planken stonden. Regisseur Wevers maakt er een Vlaamse versie van, met knipoogjes naar onze toneelscene. Theater over de theaterwereld: Van Assche blikt terug op zijn carrière.

'Toneel heeft mij gered'

Vader was een hardwerkende leraar, moeder nam zoonlief op een blauwe maandag wel eens mee naar de schouwburg in Mechelen. "Ik was gefascineerd door die fictieve wereld op de planken. Op elke familiefeest trommelde ik neefjes en nichtjes op om in mijn toneeltjes te spelen." Maar acteren als beroep, daar dacht Jaakje niet aan. Zijn ouders zegden hem een degelijke job te kiezen. Dus gaf hij als meester Van Assche overdag les in natuurkunde en mechanica, 's avonds toonde hij zijn 'ware' gelaat als amateurspeler bij het Mechelse Miniatuur Theater (MMT), waar ook Jan De Corte en Dirk Buyse hun eerste stapjes zetten. Een van de eerste stukken waarin Van Assche speelde was Gered (1967). Zjef Vanuytsel componeerde de muziek, Franz Marijnen (later KVS-directeur) regisseerde. Een piepjonge Frieda Pittoors (ZT/Hollandia, Tg Amsterdam) stond er naast Jean-Pierre De Decker (later acteur en directeur bij NTG) op de planken. "Marijnen had toen net een opleiding bij Grotowski gevolgd en wou ons die acteermethode koste wat het kost aanleren. Maar bewegingsstudies als de 'kat en de kaars'-houding zijn niet aan mij besteed: ik zeg de dingen liever dan op de grond te kronkelen." Gered was een fenomeen bij de petit bourgeoisie van Mechelen. Saved van de Engelse schrijver Bond paste in de angry young men-golf en was inhoudelijk revolutionair. "Het ging over nozems die een baby in een wieg stenigden als metafoor voor abortus. Mijn collega-leraars keken me met de nek aan: ik was uitschot. Maar na die voorstelling wist ik: dit is een trein die ik niet mag missen. Ik werd professioneel acteur. Was ik in het onderwijs gebleven, dan was ik heel graag 'werkelijk' met pensioen gegaan."

Voetbal als rode draad

Van Assche zou wel 25 jaar lesgeven aan het Mechelse conservatorium, waar hij Luc Philips opvolgde. Onder zijn leerlingen: Mieke Verdin, Frans van der Aa en, jawel, Jacques Vermeiren. Later zou Van Assche de rol van zijn pupil als de slechterik van FC De Kampioenen overnemen. De acteursploeg van het MMT (onder anderen Tuur De Weerdt, Nora Tilley, Tessy Moerenhout, Janine Bisschops, René en Manu Verreth) was al sinds begin jaren tachtig in zowat elke tv-serie te zien. "BRT-regissseur Jan Matterne regisseerde sporadisch ook bij het MMT en zo ging de bal aan het rollen. Beschuldigde sta op! was reality-tv avant la lettre, de voorloper van Kaat & co", aldus Van Assche. Maar de grote hype kwam later: "We wilden iets maken over mensen in een werksituatie. We wisten welke spanningen en geinigheden dat met zich meebracht, we waren zelf collega's." De naam van een van de populairste tv-reeksen ooit was geboren, De collega's.

"We stuurden een scenario, mooi verpakt, naar de BRT, waar het lang onder het stof bleef liggen. Het was pas toen we het stuk bij het MMT speelden en het een waar succes bleek dat de BRT zich plots dat pakje herinnerde." Legendarisch op de set van De collega's waren de schimppartijen tussen de broers Verreth, KV-supporters, en Van Assche, aanhanger van Racing Mechelen. "Ik groeide op vlak bij het veld van de Racing. Maar ik beken, ondanks mijn liefde voor groen-wit heb ik nog in de jeugdreeksen van KV gespeeld." Voetbal is de rode draad door de carrière van Van Assche. "Puur toeval", zegt de acteur die vorig seizoen met succes de theaterplanken ruilde voor de grasmat. De bal is rond was een monoloog op het voetbalveld, met Van Assche als eenzame trainer die zijn levensverhaal vertelt omdat zijn spelers niet komen opdagen.

Maar het is niet al voetbal wat de klok slaat. In Confituur, de nieuwe film van Lieven Debrauwer, doet Van Assche aan bejaardengym, en onlangs waagde hij zich zelfs aan duiklessen voor de Nederlandse actiefilm Vet hard, waarin hij de vader van Kürt Rogiers (Wittekerke) speelt.

BV's zijn ook mensen

Een dag bestaat bij Van Assche uit 48 uur. Naast acteur is hij al zestien jaar schepen van Cultuur van de gemeente Bonheiden. Hij was gepikeerd toen enkele jaren geleden kritiek kwam op bekende Vlamingen die als stemmenlokkers moesten dienen. "BV's hebben evenveel rechten als iemand anders", liet hij zich toen ontvallen. "In mijn gemeente kent iedereen mij als Jaak, niet als 'die van De Kampioenen'", verduidelijkt Van Assche. "Het BV-schap wordt fel overschat. Ik beheers mijn stiel, ik doe dat graag en ik kan er mijn kost mee verdienen. Daarmee is de kous af. "Het waren standbeelden van zand die we creëerden en wij dorsten niet verdergaan dan die kwartkunst, het theater." Hij citeert zijn personage van verbitterde regisseur uit Het licht in de ogen. Kan hij zich achter die mening scharen? "Niets is zo vergankelijk als theater. Dat voel je zelf nog het meest: je komt op en je gaat weer af. Acteren is een ambacht dat je kunt leren. Ik beschouw mezelf niet als een kunstenaar."

Van Assche kroop ook enkele keren achter de regietafel, maar dat ziet hij zichzelf niet meer doen. "Ik geloof steeds meer dat het twee verschillende beroepen zijn. Vroeger werd je scheef bekeken als je als regisseur nooit zelf had geacteerd. Tegenwoordig is dat de normaalste zaak van de wereld." De hedendaagse lievelingsformat van jonge makers, het collectief, waarbij acteurs gezamenlijk dramaturgische en regiebeslissingen nemen, bekijkt hij meewarig. "Ik begrijp dat niet goed. Zo'n werking brengt toch ongelooflijk veel tijdverlies met zich mee. Over alles onderhandelen, en maar praten. Ik geloof er niet in. Uiteindelijk nemen toch een of twee mensen het voortouw. Een regisseur dringt zichzelf op."

Hoewel Van Assche jaren lesgaf in het conservatorium, raadt hij jongeren af om nog in het vak te stappen. "Sommige jonge acteurs zitten na drie jaar aan hun vijfendertigste werkgever. Jaarcontracten bestaan nog amper, laat staan een contract van onbepaalde duur, zoals wij bij het MMT hadden." Houdt hij daarmee een pleidooi voor het ensembletheater van vroeger? "Het systeem biedt je de mogelijkheid om in alle rust te werken. Nu rennen acteurs van hot naar her, van tv-soap naar reclamespot naar het theater." Dat precies de rust tot roest bij veel ensembletheaters heeft geleid, noemt Van Assche "een neveneffect dat je niet mag veralgemenen. Je gaat me toch niet zeggen dat werkzekerheid de creativiteit naar beneden haalt. Integendeel, het is toch niet omdat een researcher aan de universiteit een vast loon heeft dat hij minder gemotiveerd met zijn werk bezig is."

Een arsenaal aan wapens

Loyaal is het minste wat je van Jaak Van Assche kunt zeggen. Sinds 1965 is hij met het MMT verankerd, ook toen twee jaar geleden het theater van koers en naam veranderde - het heet nu 't Arsenaal - onder Guido Wevers. "Ik heb mijn job altijd graag gedaan, maar de zoektocht voor mezelf en de manier van mededelen aan het publiek was niet langer verfrissend. De overgang naar 't Arsenaal was voor mij de noodzakelijke impuls om theater te blijven doen. Guido wil het weer een stek in de regio geven met locatietheater en de input van nieuwe mensen: Michaël De Cock, Lucas Van den Eynde, Stany Crets." Vorig seizoen speelde 't Arsenaal Muchacho's in de huiskamer van tachtig gezinnen. Deze week gaat De koers in première: een voorstelling over coureurs die in wielerkaravaan langs de cafés van Bonheiden tot Oudburg trekt. Als schepen van Cultuur die ooit zei dat "de minister van Cultuur naar het publiek moet leren luisteren" zit Van Assche op dezelfde golflengte als Wevers. "Theater zonder publiek is geen theater. Wat hebben we aan toneel voor drie man en een paardenkop?"

Heeft Van Assche het gevoel dat met zijn pensioen de MMT-generatie definitief geweken is voor jong(er) geweld? "Ruimte geven is iets anders dan wijken. Ik geef mezelf de ruimte om andere dingen uit te proberen. Ik volg de raad op die ik aan mijn leerlingen gaf: 'Je moet niet content zijn met bompa die zegt dat je schoon gedichtjes kunt voordragen. Je moet je grenzen aftasten.' Ik zou best wel eens bij een collectief als De Roovers willen spelen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234