Zaterdag 06/03/2021

'Theater moet veel vaker standpunten innemen'

'Obscuur'. Zo heette de selectie van het Nederlands-Vlaamse Theaterfestival nog eerder deze week in het NRC Handelsblad, alsof theater plots een louche bezigheid betreft die het daglicht niet mag zien. En dat terwijl de 'obscuurste' voorstellingen uit het festival, Vive l'Afrique van Ivan Vrambout en Action Malaise en Yasser van Sabri Saad El Hamus en Toneelschuur Producties, net heel fris en maatschappelijk bewust zijn. Een gesprek met twee bevlogen theatermakers.

Rotterdam

Van onze medewerkster ter plaatse

Sally De Kunst

Stel dat Europa kantelt, net zoals de Titanic, en de Eifeltoren, het Atomium en alle Europeanen schuiven in de Middellandse Zee, waar ze verdrinken, want rond Afrika staan hekken... Het is een krachtige metafoor die herhaaldelijk terugkeert in Vive l'Afrique, een bijzondere voorstelling waarin maker Ivan Vrambout samen met acteurs Sara Vertongen en Joris Van Den Brande een opzettelijk exotische blik op Afrika werpt. "Soms heb ik echt zoiets", bekent Vrambout, "bijna een kinderlijke droom dat de hele wereld vervuild raakt en dat Afrika afgesloten wordt en zuiver blijft."

"Als ik al een kinderlijke fantasie heb, dan is het: gooi de grenzen open en laat alle gezonde Afrikanen de wereld ingaan", antwoordt Sabri Saad El Hamus. "Want ik geloof in rasverbetering, daar geloof ik heilig in!"

El Hamus, een Nederlandse Egyptenaar, vertolkt in Yasser, een monoloog die Abdelkader Benali op zijn verzoek schreef, de tweestrijd van een Palestijnse acteur die Shylock, de joodse woekeraar uit Shakespeares De Koopman van Venetië moet spelen, maar die zich identificeert met Yasser Arafat. Meteen goed voor een andere straffe metafoor: "Kun je één pond vlees uitsnijden zonder één druppel bloed te verspillen?"

El Hamus: "Ooit vroeg iemand me tijdens een lunch van de televisiereeks Pleidooi: 'Welke rol zou je graag spelen?' Terwijl mijn collega-acteurs allemaal Hamlet of Othello antwoordden, kwam ik out of the blue af met Yasser Arafat. Ik had er nooit aan gedacht die man vorm te geven, maar hij intrigeerde me wel al langer. Ik vind hem de meest Shakespeareaanse figuur die er rondloopt op deze aarde."

Vrambout: "Als ze mij dat zouden vragen, dan zou ik Van Den Boeynants antwoorden. (lacht)"

El Hamus: "Kort na die lunch ben ik gevraagd om in een bewerking van Black Box van Amos Oz een orthodoxe jood te vertolken. Ik dacht eerst: 'Hoe durven ze het vragen?' Uiteindelijk heb ik het toch gespeeld en het heeft mij heel veel gedaan. Ik heb voor het eerst een keppeltje in mijn hand gekregen, wat anders nooit gebeurd was. Dat was immers het beeld van de vijand. En toen zag ik op een gegeven dag een jood met een keppeltje uit de synagoge komen en ik merkte dat ik werkelijk ontroerd was."

Het valt op dat de gevoeligheid voor de Palestijnse kwestie in heel de Arabische wereld aanwezig is. Kunt uw uw emotionaliteit verklaren?

El Hamus: "Ik kan dat bij mezelf niet verklaren. Ik reageer echt vrij primair als ik zie dat de Israëlische regering iets jegens de Palestijnen doet. Ik kan dan staan trappelen van kwaadheid voor mijn televisie, barst soms in janken uit. Er wordt hen zo veel onrecht aangedaan, terwijl de hele wereld toekijkt."

Vrambout: "Mijn gevoeligheid wat Kongo betreft, is totaal anders. Er was immers een totale afwezigheid van de Kongolese geschiedenis in onze Belgische schoolboeken. Door drie maanden in West-Afrika rond te reizen werd ik echter nieuwsgierig en begon ik te lezen over Centraal-Afrika en Kongo. En plots werd ik geconfronteerd met de geschiedenis van een Belgische kolonie, waar tussen de 5 en de 8 miljoen doden zijn gevallen, een verantwoordelijkheid van Leopold II. Terwijl ik daar de eerste 25 jaar van mijn leven niets van af wist omdat de Kongolese geschiedenis in Vlaanderen afwezig was. En dan moet ik telkens denken aan Nadine Lavern (Afro-Amerikaanse theatermaakster die samen met Sam Bogaerts de voorstelling Lumumba-bah! maakte, SDK), die in een interview met De Morgen opmerkte dat het schoon zou geweest zijn mochten er gemengde koppels ontstaan zijn: 'Boudewijn was beter met een African Queen getrouwd'. Het gegeven van de genocide was echter slechts een startpunt voor Vive l'Afrique, iets waar Joris, Sara en ik rond gewerkt hebben zonder dat het documentair werd."

Nochtans is het politieke bewustzijn onderhuids sterk aanwezig in de voorstelling.

El Hamus: "Ik denk echt dat er een nieuwe vorm van politiek theater aan het opkomen is. Niet met het opgeheven vingertje, maar persoonlijk: hoe kijk ik zelf tegen een politiek probleem aan? Dat herkende ik in Vive l'Afrique toen ik het zag en dat is ook zo bij Yasser. Want je ziet de problematiek op postzegelformaat in die voorstelling. Je ziet een man aan diggelen, maar eigenlijk is dat een metafoor voor dat Palestijnse gebied. Het ligt kapot en niemand kan het oprapen."

Vrambout: "De associatie met het postzegelformaat gaat inderdaad in zekere zin ook op voor Vive l'Afrique. Soms denk ik wel eens dat de voorstelling overgeconcentreerd is. Het gaat over de Afrikaanse levenshouding, het animisme, de Belgische kolonisatie, de Koltan-exploitatie, de burgeroorlog in Kongo... Maar door over die dingen te spreken in een bepaalde vorm, vanuit een bewuste westerse blik, met clichés en met humor, heb ik een afstand kunnen creëren. Ik heb ook heel bewust gekozen voor twee blanke acteurs omdat het over mijn persoonlijke beeld gaat van iets. Daardoor geef je ook onrechtstreeks een afwezigheid aan. Want je weet dat er een aantal dingen gebeurt maar het is ver van je bed."

Deze selectie van het Theaterfestival was vooral in de Nederlandse pers erg omstreden, want 'obscuur'. Andere stemmen spreken dan weer van een markeringspunt in de theatergeschiedenis. Wat denken jullie over die uitspraken?

Vrambout: "Hier in Vlaanderen is de druk van het publieksparticipatiedebat en de sociale mix die wordt opgelegd erg groot. Wat een gevaar met zich meebrengt om te neigen naar populisme. Wat mij betreft, zou theater nog veel meer met hedendaagse onderwerpen mogen bezig zijn, zouden er nog meer maatschappelijke startpunten kunnen zijn."

El Hamus: "Ik vind die kritiek op de selectie van het Theaterfestival in de Nederlandse pers decadent. Wat opgedoekt moet worden is de Carmen van Toneelgroep Amsterdam of de Midsummernightsdream van de Paardenkathedraal. Die kosten zó veel geld en ze zeggen geen ene fuck, die voorstellingen zeggen helemaal niks. Zitten wij daarop te wachten? Is dat de uitkomst van het gevecht dat in de theaterwereld aan het broeien is? Want er is volgens mij echt iets gaande, maatschappelijk gezien, in het theater. Maar ik heb tegelijkertijd het gevoel dat er ook een tendens is om dat maatschappelijke bewustzijn not done te vinden: je moet gewoon kunst maken. Ik geef toe dat ik me daar ook schuldig aan maak. En ik begrijp ook wel dat je je afzet tegen iets wat opgelegd wordt van bovenaf. In Nederland hebben we bijvoorbeeld het fenomeen van de alibi-Ali, de excuus-allochtoon: ieder rechtgeaard gezelschap heeft een buitenlander in zijn ensemble om subsidies te krijgen. Het is een heel geforceerde situatie. Ik snap dus perfect dat sommige allochtone kunstenaars zich tegen dat stigma afzetten. Maar aan de andere kant: allochtoon-zijn is je thema. Je hoeft er niet verplicht iets mee te doen, maar laat het toch bestaan en als het echt goed werk oplevert, geef dat dan ook toe... Ik wil hier geen pleidooi houden om confrontaties op te zoeken, maar als ze zich aandienen, mogen we ze niet uit de weg gaan, dan moeten we net de uitdaging aangaan. In die zin vind ik deze selectie van het Theaterfestival héél belangwekkend."

Yasser van Toneelschuur Producties en Sabri Saad El Hamus speelt op 6 september, telkens om 20.30 uur in de Kaaitheaterstudio's, Brussel. Vive l'Afrique van Action Malaise speelt nog op 12 september, om 20 uur in Bellevue, Amsterdam. Nadien op tournee in Vlaanderen en Nederland tot en met 11 januari. Info: 02/201.59.59 (Kaaitheater) of www.theaterfestival.org.

''Carmen' van Toneelgroep Amsterdam of 'Midsummernightsdream' van de Paardenkathedraal moeten worden opgedoekt. Die kosten zeer veel geld en ze zeggen geen ene fuck'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234