Zaterdag 21/05/2022

Theater in tijden van snelle vooruitgang

In 'Fragmenten' wisselen zes personages alledaagse dingen uit. Het is zo goed als niets, maar de vervreemding die regisseur Provily daarover laat neerdalen, is totaal

Theater l Nieuw Zuidelijk Toneel kwakkelt en fascineert

Wouter Hillaert

Nu Johan Simons van Eindhoven naar Gent verhuisd is, heet de grote Nederlandse theaterfusie ZT Hollandia na vier jaar weer gewoon Het Zuidelijk Toneel. De nieuwe artistieke leiding is een tweespan: Matthijs Rümke en Olivier Provily. Ze willen van het ingekrompen gezelschap "een spannende plek maken voor nieuw geschreven werk in de grote zaal, met een sterk maatschappelijke focus". Aan eigenzinnigheid inderdaad geen gebrek in hun beide eerste regies. Maar een dubbelsucces werd het niet.

Tirannie van de tijd (H) en Fragmenten (HHHH) stonden dit weekend zij aan zij in de renoverende stadsschouwburg van Eindhoven. Zo wijdde de eerste voorstelling de nieuwe Philipszaal in, een nog mortelverse multifunctionele bak voor 520 bezoekers. Geen overbodige luxe, aangezien met Bert Luppes, Betty Schuurman en Gijs Scholten van Aschat drie van Nederlands bekendste acteurs meespelen. En al even veelbelovend klonk het uitgangspunt van de productie. Bijeengepend door Paul Pourveur met Stefan Hertmans en Claire Swyzen, gaat Tirannie over tijd: volgens Einstein en de kwantumtheorie geen doorlopend proces, maar steeds verspringend. Tijd op zich is relatief, maar vandaag wordt hij wel erg dwingend ervaren. We hebben er steeds te kort.

Zo winden zich aan het begin negen reizigers op om een trein met vertraging. Nog geen tel later worden ze, net als in Simons' Platform (DM 19/12), uiteengereten door een bomexplosie. Londen of Madrid? Pourveur baseerde zich vooral op een anarchistische aanslag in 1894 op Greenwich, het geografische centrum van onze tijdrekening. Alleen keldert Rümkes scenische vertaling daarvan meteen de rest van zijn voorstelling. Onder flitsend kleurlicht huppelen de acteurs vertraagd over en weer, hun kleren hoog in de lucht zwierend. Wat een strakke deconstructie van ons tijdsbegrip had kunnen worden, blijkt een bonte komedie, gericht op esthetisch effect. Schooltoneel.

Pourveurs teksten zijn natuurlijk nooit makkelijk, omdat ze consequent de theaterwetten van tijd, ruimte en personages bevragen. Zo komt een dode man in een minutenlange fractie zijn spiegelbeeld tegen. Of gaat er een uitgerukt hart spreken, terwijl de aanslag zich telkens herhaalt en weer stilgezet wordt. Maar in plaats van die abstracte verbeelding aan de zaal over te laten wil Rümke ze doorlopend uitbeelden en opvrolijken. Zijn acteurs gaan zo spartelend ten onder in de omgekiepte verkleedkoffer op scène, dat het kalf verdronken is tegen de tijd dat het wat serieuzer wordt. Bestel de tekstuitgave. Dan hebt u het beste gezien.

Fragmenten van Olivier Provily is in alles het tegendeel van Tirannie van de tijd. Om te beginnen is de speeltekst banaal, als er al gesproken wordt. Je ziet korte losse scènes waarin zes personages alledaagse dingen uitwisselen. Ze staan op een receptie te smiezen over hun loon of uitvertelde lollen te tappen. Op het eind zitten ze op een scènebrede divan weifelend te praten (en vooral te zwijgen) over hun wederzijdse gevoelens. Het is zo goed als niets, maar de vervreemding die Provily daarover laat neerdalen, is totaal. Letterlijk zelfs, als over zes straffe beeldende monologen een immense kooi wordt gezet. Het licht is kil, er klinken dreigende metaalklanken.

Fragmenten is voor Provily een eigen vertaling van het universum van de Poolse theatervernieuwer Kantor (1915-1990). Niet zozeer in beelden, hoewel je soms zijn metafysische invloed en zijn kermisinvloed herkent. Maar vooral in ideeën. Kantor zei dat "een kunstenaar in tijden van snelle maatschappelijke vooruitgang traag moet denken" en die langzame 'nulpuntspanning' zoekt ook Provily in zijn werk. Zijn acteurs staan soms gewoon roerloos stil. Maar er blijft steeds iets mateloos aan fascineren: het proberen raken aan het lege veld tussen onze onderlinge benoembare werkelijkheid en de grote Onkenbaarheid of Eenzaamheid. In die poging om voorbij de woorden te komen toont Provily zich, meer dan Rümke, een theatermaker die zijn medium radicaal doordenkt.

Waar en wanneer Tirannie van de tijd speelt alleen in Nederland, tot 28 januari. Fragmenten gaat op tournee tot 1 maart en staat in het STUK, Leuven, op 21 februari, 016/320.320, www.zuidelijktoneel.nl

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234