Donderdag 24/09/2020

Theater- en televisiemonument Nand Buyl op zesentachtigjarige leeftijd overleden

Mathilde moet het voortaan zonder schipper doen

Acteur Nand Buyl is gisteren op 86-jarige leeftijd overleden in het Brusselse UZ, nadat hij daar vorige week was opgenomen met een beroerte. Buyl gaat de geschiedenis in als een van de absolute grootheden van het Vlaamse theater, maar zal bij het grote publiek toch vooral voortleven als schipper Matthias uit Schipper naast Mathilde. Al was hij daar zelf niet altijd onverdeeld gelukkig mee: 'Als ik daar nu fragmenten uit terugzie, denk ik: gooi dat weg!'

Door Pieter Dumon, Sarah Theerlynck en Liv Laveyne / Foto Stephan Vanfleteren

Dinsdag 3 maart, iets voor drie. In het cultuurcentrum van Lier is Fool for Love net afgelopen, een stuk van theaterensemble Leporello naar een tekst van Sam Shepard. Nadat de acteurs het applaus in ontvangst hebben genomen verdwijnen ze in de coulissen. Voor vijf van de zes acteurs is dat niets speciaals. Voor Nand Buyl wel. Hij zal nooit meer op de planken staan. "Zo'n twee jaar terug hebben we Nand met de nodige schroom gevraagd", vertelt Dirk Opstaele, die de regie van Fool for Love deed. "Toen hij op die eerste repetitie binnenwandelde, waren we allemaal wat onwennig en nerveus. Nand Buyl was toch een icoon van het Vlaamse theater. Maar hij was de eerste om al die privileges van tafel te vegen. Hij wilde gewoon acteur onder de acteurs zijn. Meer nog, hij was een enorm makkelijke en lieve man. Een betere acteur kon ik me als regisseur haast niet dromen."

Tot vorige week, toen Buyl plots een beroerte kreeg en in allerijl in het Brusselse UZ moest worden opgenomen. "Dat hij zich tijdens de autorit naar het hospitaal nog zorgen maakte omdat hij ons in de steek zou moeten laten, typeert hem ten volle", vindt Opstaele. "Hij was er, ondanks zijn indrukwekkende staat van dienst, altijd op uit zichzelf te verbeteren. Hij bestudeerde de video-opnames die we van de voorstelling maakten en was altijd bereid om te discussiëren over dingen die beter konden. Ook de soms monotone tekstrepetities vond hij geen probleem. Hij was de eerste die voorstelde om een scène nog eens opnieuw te doen."

Na zijn ziekenhuisopname besliste Opstaele in nauw overleg met Buyls echtgenote Chris Lomme om de voorstelling te blijven spelen. "Ik heb Nands rol, die in het stuk als een soort sfinx commentaar geeft op de gebeurtenissen, overgenomen", vertelt Opstaele. "Zeer bevreemdend, maar ik ben ervan overtuigd dat Nand het ook zo gewild zou hebben. The show must go on, daar zou hij zich wel in hebben kunnen vinden ."

Die show begon voor Buyl wel heel vroeg. Amper zes jaar oud was hij toen hij ging zingen in het koor van de Antwerpse opera. "Voor zes frank per optreden. Geld dat mijn ouders goed konden gebruiken", vertelde hij een paar jaar terug in een interview met deze krant. Hoewel hij ervan droomde om elektricien te worden bleek Buyl in de wieg gelegd om te acteren. Na zijn eerste stapjes in de opera had hij op zijn elfde een eerste filmrol te pakken. Hij mocht een vriend van de Witte spelen in de verfilming van Ernest Claes' roman De Witte. Die film, een productie van Jan Vanderheyden, was het begin van een hele reeks grote en kleine filmrolletjes in de projecten die diezelfde Vanderheyden in de jaren daarna op poten zette. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, viel die filmfabriek echter stil.

Na een korte passage in de Antwerpse Ancienne Belgique ging Buyl zijn heil in Brussel zoeken. Hij kon achtereenvolgens in het intussen opgedoekte Alhambratheater en de KVS terecht. In die KVS kreeg Buyl zijn eerste grote rol, al had dat meer met toeval dan met talent te maken. "Eén van onze acteurs baseerde zich voor zijn rol op een bekende Duitse acteur. Hij speelde hem met een monocle, in het zwart en met een revolver. Tot de Duitsers hem twee dagen voor de première oppakten. Hoezeer hij ook beweerde dat hij deed alsof, hij bleef vastzitten en ik moest hem vervangen."

Buyl verdween bij de KVS nooit meer uit beeld en werd er in 1972 zelfs artistiek directeur. Op dat moment een allesbehalve benijdenswaardige positie, herinnert theaterrecensent Pol Arias zich. "Buyl wou graag nieuwe, moderne stukken brengen, maar moest er anderzijds voor zorgen dat de zaal vol bleef. Aangezien de KVS, in tegenstelling tot de KNS in Antwerpen, niet volledig werd gesubsidieerd moest een groot deel van de inkomsten uit de publieksopkomst worden gehaald. Ook was de oude KVS-schouwburg (de nu vernieuwde KVS Bol) bijzonder bouwvallig. Niet alles wat Buyl bracht, was trouwens even geslaagd, ik herinner me nog levendig de vlijmscherpe kritieken van wijlen Wim Van Gansbeke, toen criticus bij Omroep Brabant. Maar Buyl heeft wel de weg geëffend voor een nieuw soort stadstheater. Met de hulp van Senne Rouffaer, in wie hij een ideaal klankbord vond, verving hij de boulevardkomedies door nieuwe, moderne teksten."

Moderne acteur

Na twintig jaar artistiek directeurschap en een carrière van 41 jaar hield Buyl het bij de KVS voor bekeken en koos hij voor een onzeker bestaan als freelanceacteur. "Ik heb hem nog gevraagd of hij het niet vreemd vond als oude man tussen die jonge gasten", vertelt Arias. "Maar hij vond het geweldig. Hij had allesbehalve sterallures, hij bleef stoïcijns kalm onder alles, altijd met beide voeten op de grond. Hij had zo'n attitude van 'we zien wel wat morgen brengt'. Die houding heeft ervoor gezorgd dat hij alle revoluties en evoluties in het theater heeft doorstaan en dat hij ook na zijn afscheid aan de KVS is blijven spelen." In het stuk De eenzamen bijvoorbeeld, een productie van Arca uit 1992, waarin Buyl samen met Julien Schoenaerts op scene stond. Jo Decaluwé, die nu als artistiek leider de touwtjes in handen heeft in het Gentse Tinnenpottheater, was toen productieassistent. "Ik herinner me van dat stuk vooral de uitzonderlijk goede samenwerking tussen hem en Julien Schoenaerts, die zoals algemeen geweten niet de makkelijkste was. Ik kende Nand toen al een hele tijd. In 1962 mocht ik als piepjonge RITS-student af en toe een figurantenrolletje vertolken in de KVS. Ons ontzag voor hem was enorm. Hij was toen al een monument en een erg goede komediespeler. Zijn gevoel voor timing was feilloos. Maar evengoed herinner ik me schitterende prestaties in heftige drama's als Who's afraid of Virginia Woolf."

Ook Visiting Mr. Green, waarin Buyl een oude weduwnaar speelde, staat in het geheugen van veel theaterliefhebbers gegrift. Die productie van het Raamtheater ging eind 2001 in première en bleef meer dan drie jaar lopen, goed voor meer dan honderd voorstellingen. "Die rol was hem op het lijf geschreven. Niet alleen qua leeftijd maar ook door de eenzelvigheid en koppigheid eigen aan het personage", vertelt Julienne De Bruyn, die Buyl in het stuk regisseerde. "De Amerikaanse schrijver van het stuk, Jeff Baron, is ooit naar één van onze voorstellingen komen kijken. Hij was zo onder de indruk van Nands vertolking dat hij hem vroeg of hij het niet zag zitten om die rol ook in Engeland te spelen."

"Ik heb Nand nooit zien afgaan, hoe abominabel een productie ook was", zegt Arias. "En dat kan ik van heel weinig acteurs zeggen. Hij was een heel moderne acteur, sober in zijn spel. Een lichte vingerbeweging, een opgetrokken wenkbrauw. Maar had hij niet nodig. Vandaar ook dat hij zulk dankbaar filmmateriaal was."

Buyl 'pakte' inderdaad op pellicule. Dat had hij voor de oorlog al uitgebreid bewezen. Maar ook op het kleine scherm deed hij het goed. In 1954 veroverde hij een ereplaats in de Vlaamse televisiegalerij met de rol van schipper Matthias in het immens populaire Schipper naast Mathilde. Die serie, die om de twee weken live werd uitgezonden, kluisterde heel Vlaanderen aan het kleine scherm. "Het was de eerste tv-serie die de Vlaamse achtergrond en identiteit echt centraal stelde", zegt Frans Puttemans, hoofd van de dienst fictie van de BRT tussen 1979 en 1991. "Daarom was het ook zo'n succes. De serie is een waar monument. Zelfs toen ik de dienst fictie ging leiden in de jaren tachtig, spraken mensen mij er nog over aan." En dus zou Nand Buyl in de hoofden van heel wat mensen voortleven als de schipper.

Liefdevolle echtgenoot

Die bijnaam was niet het enige wat hij aan die serie overhield. Op de set leerde Buyl de toen nog piepjonge Chris Lomme kennen. De twee vormden sinds 1961 een koppel en stapten in 2001, Buyl was toen al 78, in het huwelijksbootje. Lomme maakte gisteren het overlijden van haar man wereldkundig in een korte persmededeling. "Met het overlijden van Nand verliest Vlaanderen een van zijn grootste en meest karaktervolle acteurs", schrijft Lomme. "En ik verlies een attente, minzame en liefdevolle echtgenoot."

Na Schipper naast Mathilde dook Buyl op in razend populaire jeugdseries als Axel Nort, waarin hij een detective vertolkte, en Het zwaard van Ardoewaan. In die laatste serie acteerde hij aan de zijde van Jef Demedts. "Nand speelde de nar en dat klopte helemaal", herinnert die zich. "Hij was een nar en een deugniet vol energie en levenslust, met een lijf van caoutchouc. Voor Het zwaard hadden we al ontelbare keren samen op scène gestaan. En ook al maakte Nand geen onderscheid tussen theater, tv of film en omarmde hij elk medium, voor mij blijft hij toch vooral een theaterman. Iemand ook die zijn vak tot in de puntjes kende. Ik herinner me nog dat hij vertelde hoe hij als jonge acteur de films van Laurel & Hardy en Charlie Chaplin vele keren na elkaar had bekeken, om zich hun techniek eigen te maken. Zijn techniek was dan ook uitmuntend. Hij kon in een stuk drie keer tegen dezelfde deur lopen en dat bleef grappig. Tegelijk was hij een meester in tragische rollen. Ik heb met hem nog Dood van een handelsreiziger van Arthur Miller gespeeld. Zijn prestatie ging echt door merg en been. Als je Nand gadesloeg van op de scène leek acteren zo makkelijk, zo vanzelfsprekend."

Met Schipper naast Mathilde stond Buyl aan de wieg van het Vlaamse televisiedrama, maar ook de jaren daarna was hij om de haverklap te zien in tv-series als Ons geluk, Stille waters, Thuis, Wittekerke en De Kavijaks. "Net dat maakt van hem zo'n grote acteur", vindt Stijn Coninx, die hem in die laatste serie regisseerde. "Hij heeft er een enorm lange carrière opzitten en verdient zijn plaats in de galerij der groten. Wat ik me vooral van hem zal herinneren is zijn ongelooflijke gevoel voor humor. Hij had een voorliefde voor droge grappen die hij met een perfect gevoel voor timing bracht."

Na De Kavijaks bleven Coninx en Buyl contact houden. "Een paar maanden geleden heb ik hem nog gezien. Hij kwam aan het RITS oefeningen met onze studenten doen. Maar toen ik vorige week met Chris (Lomme, PD) belde om nog wat zaken door te nemen in verband met mijn Soeur Sourirefilm, waarin zij een grote rol speelt, merkte ik meteen dat er iets fout was. Nands dood komt dus niet als een totale verrassing, maar dat maakt het niet minder erg. Een acteur van het kaliber van Nand Buyl verliezen doet altijd pijn."

Opmerkelijk is dat Buyl in de nadagen van zijn carrière plots weer vaker voor filmprojecten werd gevraagd. In Pauline en Paulette van Lieven Debrauwer was zijn aandeel nog beperkt, Dominique Deruddere gaf hem in zijn Bloedbruiloft al een iets grotere rol, maar het was wachten tot drie jaar geleden voor hij met de rol van de hoogbejaarde Julien in Vidange perdue zijn eerste echte hoofdrol in een film te pakken had. Vreemd misschien, maar Buyl tilde daar zelf niet zwaar aan. "Ik ben nooit een jeune premier geweest, maar daar heb ik geen spijt van. Ik heb ook helemaal niet te klagen, vind ik. Ik ben altijd bezig kunnen blijven. Er waren altijd goede bijrollen of tweedeplansrollen waarvan je iets kon maken. Daar zaten dankbare rollen tussen waarin een acteur zich kan bewijzen. Het is in onze business een bekende uitspraak: 'Er zijn geen kleine rollen, alleen kleine acteurs.' Ik heb dat niet zelf uitgevonden maar het klopt wel."

Noodzaak om te spelen

Marijke Pinoy, die samen met Buyl de hoofdrol speelde in Vidange perdue, noemt het een voorrecht om met hem te hebben kunnen acteren. "Er wordt in het theater heel wat gepalaverd over de vraag: wat is dat nu, spelen? Wel, Nand is mijn antwoord. Enkele maanden terug zag ik hem in Ieper voorlezen uit Louis Paul Boons Mijn kleine oorlog. Dat was zo puur, zo eerlijk. Hij was van een grote nederigheid doorspekt, maar bezat tegelijk een enorme eigenzinnigheid die sommigen als koppigheid zouden omschrijven."

Dat hij ondanks zijn gevorderde leeftijd op de planken bleef staan, tot zelfs een paar weken voor zijn dood, verwondert Pinoy dan ook niet. "Hij had de noodzaak om te blijven spelen. 'Wat zou ik anders moeten doen?', zei hij vaak."

Nand Buyl in 2006:

Ik heb niet te klagen. Ik ben altijd bezig kunnen blijven

n Nand Buyl (l.) op de planken van de Brusselse KVS in het seizoen 1982-1983.

n Buyl als jongeman.

n Met Marijke Pinoy in Vidange perdue, Buyls eerste echte filmhoofdrol.

n Buyl in de VRT-serie Stille waters (2001).

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234