Zondag 29/11/2020

Theater als de kunst van het communiceren, waarom niet?

Nieuwe KVS-productie combineert loodzware tekst en fletse regie

Ge moet van soorten hebben. Het is een zinnetje dat mijn grootvader van tijd tot tijd liet vallen, dialect voor: leven en laten leven, of ook wel: mens, erger je niet. Maar zelfs met grootvaders relativeringsvermogen lukt het me niet om Le Paradis n'est pas artificiel, L'Enfer non plus, de nieuwe theaterproductie van de KVS-Brussel, bij die soorten te rekenen waarvan ik moet hebben. Het heeft alles met flagrante non-communicatie te maken.

Theater is natuurlijk een gedroomd medium om te communiceren. Het gebruikt, meer dan de andere kunsten, de twee eenvoudigste manieren die we kennen om ons uit te drukken: gebaren maken (mime) en spreken. Hoewel het publiek wordt verondersteld te zwijgen tijdens een voorstelling, is het niet moeilijk de gelijkenissen te zien tussen een acteur die een monoloog opvoert en een gewone conversatie, waarbij de een spreekt en de ander luistert. De woorden bereiken de luisteraar direct, staan niet op band of op muziek zoals in film en opera en moeten eerst niet door de ether. Hetzelfde voor gebarentaal: een theatervoorstelling is per definitie visueel en kan het effect teweegbrengen van een uitgestoken hand, een opgestoken middenvinger of een troostend klopje op de schouder.

Niets van dat alles echter in Le Paradis n'est pas artificiel, L'Enfer non plus. Valt er dan helemaal niets te zien of te beluisteren? Zeker wel, maar als we deze voorstelling met een hand mogen vergelijken, dan zou ik zweren dat ze in een jaszak is blijven steken: verborgen, onbeleefd en zelfs brutaal, als je weet dat de regisseur van de productie, Yves Bombay, het publiek aan iemand wil voorstellen voor wie hij zelf veel bewondering heeft, met name de controversiële dichter en essayist Ezra Pound (1885-1972).

Nu was de jonge, hoogbegaafde Pound - een licentiaat Romaanse talen - zelf ook niet gespeend van arrogantie. Toen hij in 1908 de Verenigde Staten als verblijfplaats ruilde voor Europa (Venetië, Londen, Parijs, Rapallo) was hij vastbesloten literair Amerika op te voeden. Een jaar eerder had de universiteit van Pennsylvania hem ontslagen als wetenschappelijk medewerker toen bleek dat hij een actrice had ontvangen op zijn kamer - een staaltje van zijn 'wangedrag'. Tussen Pound en de Verenigde Staten zou het nooit meer goed komen. Niet alleen liet hij zich voor zijn latere gedichten nadrukkelijk inspireren door niet-westerse bronnen, waaronder de Chinese poëzie, de prerafaëlieten, Dante en de Griekse mythologie, de troebele relatie met zijn thuisland werd inktzwart toen Pound het kamp koos van de Italiaanse fascisten tijdens de Tweede Wereldoorlog. In 1945 werd hij door het Amerikaanse leger als verrader gearresteerd: Pound, nog steeds een Amerikaans staatsburger, werd opgesloten in een zogeheten Disciplinary Training Center in Pisa. De 60-jarige dichter moest weken zien te overleven in een kooi.

Voor Le Paradis n'est pas artificiel, L'Enfer non plus heeft regisseur Bombay zo'n kooi op de bühne laten zetten. Aan de basis van de voorstelling liggen dan ook de 'Pisaanse Canto's' van Pound, geschreven in gevangenschap en volgens velen het beste deel uit zijn poëtisch magnum opus The Cantos waaraan hij meer dan een halve eeuw werkte. Over dit oeuvre van 'gezangen' zijn de meningen verdeeld: voor sommigen heeft de overrompelende verzameling van metaforen, citaten, verwijzingen en literaire technieken veel te weinig eenheid; anderen beschouwen het werk als een meesterlijke mozaïek vol referenties aan zowat de hele beschavingsgeschiedenis, waarbij de auteur een soort culturele odyssee maakt.

Lichtvoetig is anders, geven ook Cantos-vertalers Paul Claes en Mon Nys toe: "Als zijn gedichten toch zo obscuur lijken, komt het doordat hij de parate kennis van de gemiddelde lezer overschat." Het is een kanttekening die nog veel meer noodzakelijk is bij de KVS-interpretatie, en wel om twee redenen: door hun grote densiteit zijn Pounds gezangen allesbehalve evident in een theatervoorstelling, sowieso een vluchtiger medium. Om een dergelijke adaptatie tot een goed einde te brengen heb je op zijn minst een briljante regie en formidabele acteurs nodig, in staat om de woordenstroom in begrijpelijke banen te leiden, te doseren, en waarom niet: te tonen waar woorden achterwege kunnen blijven, waardoor de voorstelling - en het publiek - bijwijlen kan ademhalen. Zuurstof!

Wat blijkt? Bombay en zijn ploeg slagen er niet in hun bewondering voor Pound om te zetten in een dialoog, niet tussen de acteurs en niet met het publiek. Het idee achter de rolverdeling, waarbij Senne Rouffaer de oude, gevangen Pound speelt en Hans Ligtvoet de jonge dandy, is niet kwaad; de uitvoering ervan is echter middelmatig en geforceerd. Alleen actrice Katelijne Verbeke weet af en toe de verdwenen aandacht terug te winnen met enkele korte getuigenissen. Zij speelt onder andere de dochter van Pound, Afrodite, de onschuld. Voor het overige kan je je blind staren op deze productie, een compleet onleesbare hommage die je als toeschouwer gefrustreerd achterlaat. Liever dan naar een echte kooi op het podium te kijken had ik de mentale kooi rond de verbitterde Pound gevoeld.

Steven Heene

Tot 21 februari in Les Tréteaux. Reserveren en info op tel. 02/217.69.37.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234