Zondag 20/10/2019

The winner takes it all

Waarom ABBA zelfs een kwarteeuw na de split nog razend populair is

Deze week voert ABBA Gold, de greatest hits-compilatie van de Zweedse Fab Four, de Britse hitlijsten aan. Opmerkelijk voor een cd die zestien jaar geleden uitkwam, en meteen ook een nieuw record: nooit eerder stond zo'n oude plaat op één in de charts. Maar hoe komt het dat ABBA, meer dan een kwarteeuw na de split, zo waanzinnig populair blijft? Tien redenen waarom het succesverhaal van Agnetha, Frida, Björn en Benny blijft duren.

DOOR BART STEENHAUT

De songs zijn tijdloos

Het ligt voor de hand, maar toch: de basis van het succes blijft uiteraard het ijzersterke songmateriaal van tekstschrijver Björn Ulvaeus en componist Benny Andersson. De ontmoeting van die twee, eind jaren zestig afzonderlijk van elkaar al sterren in Zweden, was een een sleutelmoment in de popmuziek. Ulvaeus en Andersson: de namen passen bij elkaar als Lennon bij McCartney en Bacharach bij David. De nummers van ABBA bezondigen zich niet aan moeilijkdoenerij, huldigen een rigoureuze don't bore us, get to the chorus-filosofie, en worden, even belangrijk, gezongen door twee glasheldere stemmen. Björn en Benny koesterden geen grote artistieke ambities, mikten, zeker in het begin van ABBA, op lichtvoetig entertainment, en liepen in een grote boog om alle thema's heen die iemand tegen de haren in zou kunnen strijken. Het resultaat: virtuoze middle of the road-pop waarbij je de refreinen met geen baseballbat uit je geheugen kunt slaan. En dat maal dertig, want zoveel hits hebben ze tussen '73 en '82 gescoord.

Het imago klopt

Goed: achteraf hadden de vier er al snel spijt van dat ze in '74 op zilveren plateauzolen naar het Songfestival waren gegaan, maar wat zagen ze er toen heerlijk fout uit. Het klopte bovendien perfect met de tijdgeest: glamrock was hot, en namen als David Bowie, T-Rex, Slade en Mud werden in hun schreeuwerige, vaak smakeloze outfits waanzinnig populair. Bovendien pasten de groepsleden ook op visueel vlak perfect bij elkaar. Het idee om de meisjes naar de voorgrond te trekken bleek een meesterzet. Agnetha, vlasblond haar, vrijwel perfect gezicht, leek de afstandelijke, haast onbereikbare schoonheid. Frida, vuurrode krullen, sympathiek en wegens enkel opgevoed door haar grootmoeder al vroeg met beide voeten stevig in de realiteit, wakkerde het idee aan dat zelfs een doordeweeks meisje een superster kon worden. En geloof het of niet: ook Björn en Benny hadden hun fans. Op de koop toe kwam manager Stig Anderson op het idee om de oorspronkelijke groepsnaam Björn & Benny, Agnetha & Anni-Frid te vervangen door het veel vlotter bekkende ABBA, dat bovendien ook makkelijker te onthouden was. Rune Soderqvist ontwierp, voor de cover van 'Dancing Queen' destijds, het logo met de omgekeerde B, dat intussen haast even herkenbaar is als de ster van Mercedes of het appeltje van Apple.

Er komt nooit een reünie

Niets prikkelt de verbeelding als datgene wat je niet kunt hebben. Elvis Presley, Kurt Cobain, Jimi Hendrix, The Beatles, The Doors... Mochten ze nog geleefd hebben, dan waren ze wellicht niet uitgegroeid tot zulke iconen. De leden van ABBA leven weliswaar nog, maar ze hebben na de split altijd gezworen dat het einde van de groep in '82 definitief was. Een aanbod van één miljard dollar om opnieuw op tournee te gaan werd overwogen, maar uiteindelijk toch afgewezen. Jammer, maar de talloze reünies van mindere goden bewijzen dat de Zweden de juiste beslissing hebben genomen. Omdat een optreden van ABBA in de fantasie gegarandeerd beter is dan in werkelijkheid. En zelfs in het geval dat ABBA in 2008 live overeind zou blijven, iets waar geen weldenkende mens gif op in durft te nemen, blijft het feit dat de mythe erdoor vermenselijkt zou worden. En dat, zoals eerder deze week nog treffend bewezen door de Sex Pistols en de New York Dolls, is dodelijk.

Andere tijd, andere attitude

Het is een bekend gegeven dat erkenning in de popmuziek haast per definitie een generatie overslaat. Het gros van de 'ernstige' popcritici die in de glorieperiode van ABBA aan de slag waren, keek in ondubbelzinnige bewoordingen neer op het repertoire van de Zweedse groep. Intussen is er evenwel een generatie opgestaan die door de kitscherige arrangementen en het vaak wat karikaturale Engels heen luistert en er onverslijtbare songs in herkent. Sex Pistol Johnny Rotten outte zich als een van de eersten als fan, en ook Elvis Costello en Led Zeppelin hebben hun liefde voor de groep nooit onder stoelen of banken gestoken. Daarnaast namen onder meer U2, Evan Dando, The Leather Nun, Arno, Kylie en Sinead O'Connor covers op van ABBA-classics. Allemaal spelen ze hun rol in het feit dat ABBA vandaag de erkenning krijgt die de groep toekomt.

Elk jaar een nieuwe generatie

Van elke ABBA-cd werden er minimaal een paar miljoen verkocht, en ook de compilaties van de groep zijn inmiddels nog nauwelijks te tellen. Nog voor de Super Trouper-elpee destijds in Groot-Brittannië uitkwam, had één Brit op de vijftig ze al gereserveerd. In landen als België, Nederland, Spanje en Australië speelden zich vergelijkbare scenario's af. Je zou er dus redelijkheidshalve van uit kunnen gaan dat zowat elk gezin destijds wel een paar platen van ABBA in de kast had staan. Maar toch worden de cd's van ABBA regelmatig heruitgegeven, en gaan zelfs in een stil jaar gemiddeld één à twee miljoen exemplaren over de toonbank. Een verklaring voor het aanhoudende succes van de ABBA Gold-compilatie is dan ook gauw gevonden. Er zijn telkens nieuwe generaties jongeren die diezelfde nummers ontdekken en in huis halen. Op die manier is die greatest hits met wereldwijd 26 miljoen verkochte exemplaren inmiddels een van de best verkochte cd's ooit. Des te opmerkelijker omdat ABBA in de Verenigde Staten nauwelijks hits heeft gehad.

Anderen houden de songs in leven

Terwijl de leden van ABBA thuis hun geld zitten te tellen, zijn er tientallen tributebands die de wereld rondtrekken om de songs levendig te houden. De bekendste daarvan is Björn Again. Niet alleen bestaat het Australische gezelschap inmiddels al dubbel zo lang als ABBA zelf, maar bovendien is de vraag naar optredens zo groot dat er ondertussen al vijf versies van de groep door de verschillende continenten toeren.

Maar nog crucialer in het aanhoudende succes van ABBA is natuurlijk Mamma Mia!, de jukeboxmusical die dat genre over de hele wereld populair heeft gemaakt. Het verhaal, dat niets met de groep te maken heeft, maar wel volledig rond ABBA-hits is opgebouwd, werd mee ontwikkeld door Ulvaeus en Andersson, terwijl Frida Lyngstad als geldschieter aan het project heeft meegewerkt. Sinds de première in 1999 zijn meer dan dertig miljoen mensen naar de voorstelling, vertaalde varianten inbegrepen, komen kijken. De winst bedraagt inmiddels meer dan twee miljard euro.

De film is er!

De plot van Mamma Mia! is geïnspireerd op Buona Sera, Mrs. Campbell, een film uit 1968 met Gina Lollobrigida in de hoofdrol. Gek dus dat het nog zo lang geduurd heeft voor de musical op zijn beurt weer tot een nieuwe film werd bewerkt. Maar nu is het zover, en met een topcast die naast Meryl Streep ook Colin Firth, Stellan Skarsgård en gewezen James Bond Pierce Brosnan in de rangen telt, ziet het ernaar uit dat de doorbraak in de Verenigde Staten er met een kwarteeuw vertraging toch nog zal komen.

Daar is de film inmiddels in première gegaan, en ondanks het feit dat die dag ook de nieuwe Batman door de cinemazalen fladderde, haalde in het openingsweekend geen enkele verfilmde musical ooit meer geld op aan de kassa.

Op de wereldpremière in Stockholm eerder deze maand werden de vier leden van ABBA voor het eerst in 22 jaar nog eens samen gefotografeerd. Die beelden haalden wereldwijd de voorpagina's.

Het Songfestival als

geheugensteuntje

Je kunt er niet omheen: het absolute hoogtepunt in de geschiedenis van het Eurovisiesongfestival situeert zich op 6 april 1974 in het Britse Brighton, waar ABBA die dag met 'Waterloo' de negentiende editie van de liedjeswedstrijd won. Het werd de springplank voor een indrukwekkende carrière, en toen men in 2005 een halve eeuw Songfestival vierde, werd 'Waterloo' tot beste nummer uitgeroepen.

Het jaar voordien figureerden Agnetha, Frida, Björn en Benny kort in een hilarische video om de dertigste verjaardag van hun overwinning te gedenken. De groep en de liedjeswedstrijd blijven onlosmakelijk met elkaar verbonden, en met elke nieuwe editie wordt ook de herinnering aan het grootste succes dat het festival ooit heeft voortgebracht in leven gehouden. De kitscherige pakjes die ABBA er destijds introduceerde, zijn intussen zowat de norm geworden. De muzikale standaard werd na '74 evenwel nog zelden behaald.

Het privéleven

spreekt tot de

verbeelding

De groepsleden van Fleetwood Mac schreven er met Rumours een klassieke plaat over, en ook bij ABBA kwam het zover: niets zo intrigerend als relaties tussen groepsleden die stuklopen. Het geld, de intriges, de scheidingen, de tristesse in de ogen van Agnetha tijdens het draaien van de videoclips... materiaal zat voor een fantastische Hollywoodfilm. Toen het huwelijk van Björn en Agnetha spaak liep en ook Benny en Frida uit elkaar gingen, werd de muziek op slag een stuk donkerder. Die tragische gebeurtenissen leverden bovendien een handvol van de beste ABBA-songs op. 'The Winner Takes It All', 'One of Us', 'When All Is Said and Done', 'Knowing Me, Knowing You'... de titels spraken boekdelen. In een zeldzaam interview dat tekstschrijver Björn Ulvaeus twee jaar geleden aan De Morgen gaf, noemde hij de verhalen in de songs fictie, "al denk ik wel dat mijn ervaringen en angsten me onbewust geïnspireerd hebben om dat soort nummers te schrijven." Vast staat alleszins dat die nummers de doorsneewegwerphit vlot overstijgen.

Ze zijn gestopt op hun hoogtepunt

Popgroepen die het gevecht met de eeuwigheid willen winnen moeten op hun hoogtepunt uit elkaar gaan. Groepen als The Animals, Gerry & The Pacemakers, Slade, Simple Minds, Smashing Pumpkins en Limp Bizkit behoorden ooit tot de grootste van hun tijd, maar bleven nadien te lang doorgaan, zodat hun status geleidelijk aan afbrokkelde en ze alle krediet verloren. ABBA hield het na 'The Day Before You Came' voor bekeken. Niet de grootste hit, wél de meest gedurfde, wegens geen refrein en een arrangement dat zowaar aansluiting zocht bij de minimalistische new wave zoals die toen ook door bands als Yazoo en Eurythmics werd gemaakt. Vorige maand, in een gesprek met The Sunday Telegraph na de filmpremière van Mamma Mia!, bevestigde Ulvaeus nogmaals dat ABBA geen enkele ambitie heeft om weer aan de slag te gaan. "Geld is geen motivatie, en we willen dat de mensen zich ons herinneren zoals we vroeger waren: jong, vol energie en brandend van ambitie." Volgend jaar opent in Stockholm het veelbesproken ABBA-museum.

Er is een generatie opgestaan die door de kitscherige arrangementen en het vaak wat karikaturale Engels heen luistert en er onverslijtbare songs in herkent. Sex Pistol Johnny Rotten outte zich als een van de eersten als fan

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234